۲-۵. ویژگی‌های بیان نظیری نیشابوری
یکی از ویژگی‌های نظیری نیشابوری توجه به ساخت‌های کهن زبان است؛‌ «او گاه از واژگان، ساخت‌های تصریفی و ساخت‌های نحوی بهره می‌گیرد که بیشتر متعلق به قرون پیشین است؛ همین امر موجب تشخیص زبان شعر او شده و نسبتاً شعرش را از شعر دیگران متمایز ساخته است. دکتر ذبیح‌‌الله صفا می‌گوید: «سخنانش همه جا استوار و خالی از عیب است و مواردی که بتوان بر آنها انگشت اعتراض نهاد در سخنش به ندرت یافته می‌شود، فصاحتی آشکار و بیانی دلپذیر و شیرین دارد، سخنش بسیار روان و در همان حال منتخب است». اگرچه استاد از مرز استواری، فصاحت و منتخب بودن شعر او سخنی نگفته است بی‌شک بخش عمده‌ای از آن سبب زبان کهن و کاربرد آرکائیک زبان است. از جمله موارد کهن‌گرایی شعر نظیری نیشابوری ایراد کلماتی است که به نظر می‌رسد در قرن دهم و یازدهم استعمالی نداشته است و متعلق به قبل از عصر نظیری نیشابوری است. به قید کردن (۷) دیو و رنگ (۱۰، ۵۸) خاییدن (۱۱) پارینه (۳۶) چمیدن (۱۳۸، ۱۹۵) نهیق و راح و حمیم (۲۰۸)»، (حسن‌پور آلاشتی، ۱۳۸۴: ۶۵-۶۴).
دیگر نظیری نیشابوری از پیشوند صفت‌‌ساز «ب» زیاد استفاده کرده است و این پیشوند هر چند در سبک خراسانی و عراقی رواج داشته اما در زمان وی استفاده‌ی چندانی از آن نشده است. جهش ضمیر که در سبک خراسانی و عراقی به وفور دیده می‌شود و در سبک هندی زیاد مورد توجه قرار نمی‌گیرد در دیوان نظیری نیشابوری مورد توجه است.

از دیگر ویژگی‌های نظیری نیشابوری توجه به واژگان و اصطلاحات عامیانه است که به وفور در دیوان وی مشاهده می‌شود و از این طریق گنجینه‌ی واژگان خود را بیش از پیش غنی نموده است، و حجم بیشتری از لغات و واژگان عامیانه را به خدمت شعرش درآورده است. دیگر خلق ترکیب‌های تازه است که خلق این ترکیبات باعث ایجاد معنی و تصویر تازه شده است. «نظیری نیشابوری بیشتر به سراغ ترکیب‌های ساده‌ی معنایی می‌رود؛ از این حیث ترکیب‌های تصویری او از تشخیص چندانی برخوردار نیستند ترکیب‌های تصویری نظیری نیشابوری مثل: کشتزار طرب (۲۶۹) مصر دل (۲۴۳) ترازوی ابرو (۱۷۳) پیراهن نامه (۱۷۱) است و ترکیب‌هایی مانند حدیث خوش نمک که از نوع حسامیزی است در کار نظیری نیشابوری اندک‌یاب است»، (حسن‌پور آلاشتی، ۱۳۸۴: ۷۰). اما یک نوع ترکیب در زبان فارسی است که واژگان را غنی می‌سازد و دایره‌ی معنایی زبان را گسترش می‌دهد که در کتب زبان فارسی بدان بسیار توجه شده است. «این نوع ترکیب‌ها معنی آفرین هستند و برخلاف ترکیب اضافی غالباً تصویر می‌سازند. نظیری نیشابوری از این نوع ترکیب‌سازی فراوان بهره گرفته به طوری که به سبک وی تشخص خاصی بخشیده است این ترکیب‌ها غالباً صفت مرکب و ساخته‌ی خود نظیری‌اند. ورود به آنها در واقع ورود به قلمرو هنجار گریزی زبان است قلمروی تجربه نشده اما معنادار و قابل فهم»، (همان: ۷۱). به طور کلی می‌توان گفت زبان نظیری نیشابوری زبانی پویا، زنده و ترکیب‌ساز است و از این لحاظ توانسته است خود را از دیگر شاعران هم سبک خود متمایز نماید.
فصل سوم
تشبیه، تمثیل و اسلوب معادله
۳-۱. تشبیه
تشبیه یکی از موضوعات مهم علم بیان است که علمای علم بلاغت از زوایای گوناگون به آن پرداخته‌اند. «تشبیه یادآوری همانندی و شباهتی است که از جهت یا جهاتی میان دو چیز مختلف وجود دارد»، (شفیعی کدکنی، ۱۳۸۸: ۵۳، وطواط، بی تا: ۴۲) و نیز گفته‌اند که: «وصف کردن چیزی است به چیزهای مشابه و نزدیک بدان از یک جهت یا جهات مختلف»، (ابن رشیق،به نقل از شفیعی کدکنی، ۱۹۵۵، ج۱: ۲۸۶). و یا «ماننده کردن چیزی است به چیزی مشروط بر اینکه آن مانندگی مبتنی بر کذب باشد نه صدق، یعنی ادعایی باشد نه حقیقی.» (شمیسا، ۱۳۷۸: ۶۷). تشبیه ارکانی دارد که عبارت از: مشبه، مشبه به، وجه شبه و ادات تشبیه.
وجود مشبه و مشبه‌به در تشبیه الزامی است؛ اما وجه شبه و ادات تشبیه اختیاری است و علمای علم بلاغت تشبیهی را که وجه شبه و ادات آن حذف باشد، تشبیه بلیغ می‌نامند.» (شمیسا، ۱۳۷۸: ۱۱۰، کزازی، ۱۳۷۰: ۷۳، جواهر البلاغه، ۱۳۷۵: ۲۷، غلائینی، ۱۳۶۹: ۱۸۳). «تشبیه مانند چیزی است به چیزی در صفتی به واسطه‌ی ادوات تشبیه که در عربی کاف و کان و مثل و در فارسی چون، همچون، گویا و امثال‌ آنهاست چنانکه گویی فلان کالاسد فی الشجاعه» (شمس العلمای گرکانی،‌ ۱۳۷۷: ۱۲۷ )
تشبیه را از نظر صورت بیانی می‌توان به تشبیه فشرده و گسترده خلاصه کرد منظور از «تشبیه فشرده تشبیهی است که دو رکن اصلی تشبیه (مشبه و مشبه‌به) به صورت یک ترکیب اضافی درمی‌آید که اکثراً مضاف در آن مشبه‌به و مضاف‌الیه مشبه است و در تشبیه گسترده که به صورت ترکیب اضافی بیان نشده است ممکن است چهار رکن تشبیه در آن ذکر شود و یا اینکه وجه شبه و ادات تشبیه و یا هر دو حذف شود»، (پورنامداریان، ۱۳۸۱: ۲۱۵) و به صورت ترکیب اضافی ظاهر نمی‌شود.
روزگاری اکثر تشبیهاتی که در شعر شاعران وجود داشت مبتنی بر طبیعت بود، یعنی هر آنچه که در طبیعت وجود داشت، به صورت عنصر خیالی بکار می‌بردند و مفاهیم بدیع و زیبایی را می‌آفریدند اما کم‌کم با تغییر و تحولی که در زبان به وجود آمد عنصر تخیل نیز قوی‌تر شد و واژه‌های جدیدی جایگزین واژه‌های کهن‌تر گردید. نظیری نیشابوری به عنوان یکی از برجسته‌ترین شاعرانی که توانسته است به سبکی نو در شعر فارسی دست یابد و از طرفی تمامی موازین سبک هندی را با خود داشته باشد تشبیهات فشرده را فراوان در شعر خود بکار برده است. او با ساختن اضافه‌های تشبیهی زیبا و روان شعر خویش را بیش‌تر در هاله‌ای از خیال‌انگیزی قرار داده است. او «در کنار تشبیهات فشرده، که همسو با جریان مسلط شعر این عهد است، به تشبیهات حسی و گسترده نیز فراوان رغبت نشان داده است به گونه‌ای که کمتر شاعری در این عصر می‌توان یافت که به اندازه‌ی او از تشبیهات گسترده بهره گرفته باشد او حتی در تشبیهات فشرده‌ی (اضافه‌ی تشبیهی) خود وجه عینی و مادی تصاویرش را حفظ کرده است»، (حسن‌پور آلاشتی، ۱۳۸۴: ۷۵).
علم بیان که علم صورخیال است در آفرینش تصاویر بکر و جذاب سهم به سزایی دارد و از آن جا که از طریق صورخیال است که به ماورای کلام شاعر و اغراض ادبیات پی می‌بریم و یکی از مهمترین این عناصر و ابزارها تشبیه است زیرا که مهمترین اهداف و فواید تشبیه توصیف مشبه است. شاعر از طریق توصیف مشبه تخیلات خود را به وسیله‌ی واژه‌ها به تصویر می‌کشد، در تشبیه باید مشبه‌به قوی‌تر از مشبه باشد یعنی آن چیزی که مشابهت براساس آن انجام می‌گیرد باید در داشتن صفتی که باعث همانندی می‌شود قوی‌تر باشد این است که گفته می‌شود مشبه‌ٌبه در داشتن وجه شبه اجلی، اعلی از مشبه است اگر مشبهٌ‌‌به جزء امور محسوس و ملموس باشد درک مفهوم تشبیه برای انسان آسان‌ است زیرا انسان در بدو امر از طریق حواس پنجگانه با محیط اطراف خود ارتباط برقرار می‌کند و با محیط آشنا می‌شود. تشبیه دارای انواع و تقسیمات متعددی است زمانی آن را براساس ادات تقسیم‌بندی می‌کنند و زمانی براساس صفت مشترک یعنی طرفین تشبیه. بنابراین تشبیه دارای انواع زیادی است مانند تشبیهات حسی، عقلی، مفرد، مقید، مرکب، تشبیه تمثیل، مضمر، مفروق، ملفوف و … که هر کدام از آنها با ذکر مثال‌های متعدد در این پایان‌نامه توضیح داده شده است.

«غرض از تشبیه این است که به کمک مشبهٌ‌به که در صفتی اعرف و اجلی و اقوی از مشبه است حال و وضع مشبه را در ذهن تقریر و توصیف کنیم»، (شمیسا، ۱۳۷۸: ۶۴). اما «در اشعار شاعران جدید گاه چیزی که قابل رویت و تماشا نیست به چیزی که فقط به اندیشه درک می‌شود تشبیه گویند (شفیعی کدکنی، ۱۳۸۸: ۵۴). در این پایان‌نامه انواع تشبیه بررسی شده و برای هر کدام از آنها نمونه‌هایی ذکر شده است.
۱- تشبیه محسوس به محسوس: یعنی اینکه یک چیز محسوس را به یک چیز محسوس دیگر همانند کنیم البته منظور از محسوس بودن آن است که بتوانیم با حواس پنجگانه (بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و لامسه) آن را درک کنیم. مشبه و مشبه‌به هر دو از محسوسات می‌باشند (قاسمی، ۱۳۸۹: ۴۸). نظیری نیشابوری در بیش از ۸۰ مورد از تشبیه محسوس به محسوس استفاده کرده است که در اکثر آنها امور حسی چون نخل، خورشید، ماه، گل، ترنج و … بعنوان مشبه‌به قرار گرفته‌اند. نظیری نیشابوری به تشبیهات حسی و گسترده نیز رغبت فراوان نشان داده است به گونه‌ای که کمتر شاعری در این عصر می‌توان یافت که به اندازه‌ی او از تشبیهات گسترده حسی بهره‌گرفته باشد(حسن‌پور آلاشتی، ۱۳۸۴: ۷۵). نمونه‌هایی از این تشبیه در غزلیات نظیری نیشابوری:

مشبه و مشبه‌ٌبه یعنی خامه و شاهباز هر دو از امور حسی‌اند.

ما و نخل یعنی مشبه و مشبهٌ‌به از امور حسی هستند.

تاکی از تشبیه تیغ و خامه خـــامی بایدت تیر بهرامی تو تیغ و خامه‌گـو هرگز مباش
آرزو خود کام زادست و قناعت خوش منش باد او شو کام از خودکامه‌گو هرگـز مباش
( همان: ۵۹۵)
عطّار هم در اسرارنامه، برهمین روش از شعر و شاعری تبری جسته و از خداوند سه آرزو را طلب میکند. نخست اینکه پیش از مرگ بتواند بهشت را ببیند. دوّم این که در زمره شاعران به حساب نیاید و به چشم شاعری به او نگریسته نشود و سوّم این که بعد از جان سپردن، خداوند روانش را پذیرا گردد. این است یکی از سه آرزوی بزرگ یکی از فحول شعرای ایران که از خداوند درخواست میکند که به چشم شاعری به او نگاه نکند و او را شاعر نشمارد:
سه حاجت خواهم از درگـــــاه تو من که هستم سخت حـــاجت خواه تو من
که پیش از مرگ این دل داده درویش ببیند روضه پــــــــــــاک تو در پیش
دگـــــــر کز شاعــــرانم نشمری تو بچشم شاعــــــرانم ننگری تـــــــــو
دگر چــــــون جانم ازتن شد پر آزاد تو در بــــــر گیریش یا رب چنین باد
( عطار، ۱۳۸۶ : ۳۴)
عطّار در مصیبت نامه نیز این درخواست را مکرّر میکند. امّا این بار نه از درگاه خداوند که از پیشگاه مردمان «پاک دین». او این بار هم از «پاک دینان» که بر حسب گفتار عطار با شعر و شاعری میانهای نداشتهاند و این مقوله از نظر آنان در شمار منهیّات است، تقاضای استغفار و تبّری از شعر و شاعری میکند و از آنان میخواهد که او را در شمار شاعران نشمرده و آن چه او گفته، در خلوت و نه در جلوت و تنها برای خود گفته نه برای تظاهر و خودنمایی:

گــــــر بخوانی شعر من ای پـاک دین شعر مــــن از شعــــر گفتن پاک بین
شاعــــــــرم مشمر که من راضی نیم مــــرد حــــالم شــاعر مــاضی نیـم
عیب این شعرست و این اشعــار نیست شعــر را در چشــم کس مقـدار نیست
تو مخوان شعرش اگــــــــر خواننـده ره بمعنـی بــــــر اگــــــر داننــده
( عطار، ۱۳۸۳ : ۷۸)
گویا عطار از این که او ر ا در شمار شاعران آورند و یا او را به این نام بنامند، به شدّت در رنج است. او در مظهرالعجایب نیز به قول معروف، التماس دعا دارد که در شمار شعرا به حساب نیاید. او در این ابیات اوصافی را بر میشمارد که گویا وصف به شاعران است، مانند ؛دروغ گویی، تظاهر، خودنمایی و رعونت که عطّارخود را از این اوصاف جدا دانسته و میگوید که او را شاعر ندانند و در این زمره به حساب نیاورند. او به جد سوگند میخورد که دروغ گو نیست وهر چه که میگوید راست است. البتّه با این معنی معکوس که شاعران آن چه میگویند، دروغ است. و او به جدّ و جهد میکوشد خلاف آن را در خود برای پاک دینان و متشرّعان به اثبات برساند:
من سخن را راست گویـــم درجهان ز آنـــــــــــکه دارم از ولای او نشـان
مـــن نگویم هیچ در عــرفان دروغ تو همی ریزی به مشکت همچــــو دوغ
خــــــود مرا از شاعران مشمـار تو بشنو از مـــــــــن معنی اسرار تــــو
مـــــن نگویم شعر وشاعــر نیستم در میان خلــــــــــق ظـــاهر نیستم
این معانی را بخـــــــلوت گفتـه‌ام درّ بالــــــماس معانی سفــــــــته‌ام
( عطار، ۱۳۸۶ : ۱۴۹)
مولوی نیز عشق را، حقیقت نفس امّاره توصیف میکند و معتقد است در این میانه شعر و شاعری نیز حکم طبّال وشیپورچی تبلیغاتی او را دارند و او را درهر کوی و برزن چون منادی گران، ندا میکند و به گوش هر عالم و عامی میرساند:
العشق حقیقه الاماره و الشعر طباله الاماره
( مولوی، ۱۳۸۶ : ۲۸۴)
۵-۲-۱۱- برتری تصویر گری ( هنرهای تجسّمی) بر شعر و شاعری
کسایی مروزی از دیدگاهی دیگر شعر را فاقد ابزار و امکاناتی میداندکه در هنر تصویر گری به ثبوت میرسد. او معتقد است در هنر تصویرگری، نقّاش میتواند او صاف و تمثال خود را نقّاشی یا نگارگری کند امّا شاعر از انجام چنین عملی ناتوان است. او در این باره میگوید:
هر چند در صناعت نقش و علوم شعر جز مر تو را روا نبــود سرفراشتن
اوصاف خویشتن نتوانی به شعر گفت تمثال خویشتن نتــوانی نگاشتن
( کسایی مروزی، ۱۳۸۵: ۱۰۹)
۵-۲-۱۲- ارتباط شعر وشاعری و فقیری
وجه دیگری که شاعران مورد مطالعه برای نکوهش ومذمّت شعر به آن تمسّک جسته‌اند، ارتباط بین فقر و شعر و شاعری است. دراین که در درازنای تاریخ ایران و حتّی جهان، غالب هنرمندان، صرف نظر از تعدادی معدود، در گیر و دار زندگی خود گرفتار دیو فقر و نکبت تنگ دستی بوده‌اند، تردیدی نیست. شاعران که ذاتاً انسانهایی حسّاس و تأثیرپذیرتر هستند در مقابل این آسیب که جزیی از اوراق زندگی آنان است نیز انعکاس نشان داده و تا حدودی آن را مربوط به هنر خود دانسته و در این زمینه شعر را عامل آن معرفی کرده و به مذمّت پرداختهاند. خاقانی شروانی در این باره میگوید:
بر زمین هر کجــا فلک زده‌ای است بینوائی بـــــه دست فقـر اسیر
شغل او شـــــاعری است یا تنجیم هوسش فلسفــه است یا اکسیر
(خاقانی، ۱۳۸۷: ج۲ : ۱۴۲)
انوری ابیوردی نیز این معنی را به شکلی دیگرمبنی برعدم استطاعت شاعران و سخنوران و آوارگی و سرگردانیشان در پی لقمه‌ای نان و گذران زندگی بیان میکند:
تو اگر شعر نگویی چه کنی خواجه حکیم بی ‌وسیلت نتــــوانی کــه بدرها پـویی
( انوری، ۱۳۷۶: ۶۵۷)
مولوی، گر چه از فقر و نداری شکوه میکند و میگوید با وجود این تنگدستی میخواستم که دیگر کمتر بنویسم امّا چه میتوان کرد که روزگار بر این است که هنرمند باید با فقر و فاقه خود بسازد:
در فقر عهد کردم تا حرف کم کنم اما گلی که دید که پهلویش خار نیست
( مولوی، ۱۳۸۶ : ۱۲۸)
مولوی معتقد است که اگر فقر و نداری، دراز مدّت شود، باعث میشود، فقیر و تنگ دست که در اینجا منظور او شاعران است، به گمراهی و کجروی که در این جا منظور او زبان گشودن به مدح هر کس و ناکس میباشد، گشوده شود:
طفل راه فقر چـــــــون پیری گرفت پی‌روان را غــــول ادباری گرفت
( مولوی، ۱۳۸۶ : ۱۴۶)
مولوی بر این باور است که فرایند فکری شاعر، شعر است. شعر نیز با تحمّل رنج فکری بسیار، فرا چنگ میآید. کسی که به چنین کار پرمشقّتی میپردازد، دیگر وقت و توانایی آن را ندارد که به کار دیگری بپردازد و این وظیفه مسؤولان امور مملکت است که به چنین امری سر و سامان دهند.
هدیه شــاعر چــه باشد شعر نــو پیش محسن آرد و بنهد گـــــــــرو
محسنان با صد عطا و جـــود و بر زر نهـــــاده شاعـــــــران را منتظر
( مولوی، ۱۳۸۶ : ۳۱۰)
او معتقد است که برای یک فرمانروا و فرماندار اهل فهم، یک بیت شعر ارزش صد بار زعفران یا پارچه ابریشمین را دارد و براوست که در این خصوص به مایحتاج شاعران توجّه نشان دهد، زیرا انسان به هر حال نیاز نخستینش غم نان است:
پیششان شعری بـــــه از صدتنگ شعر خاصه شــــاعر کــو گهر آرد ز قعر
آدمـــــــــی اول حـــــریص نان بود زانک قـــوت و نان ستون جان بود
سوی کسب و سوی غصب و صـد حیل جان نهاده بر کف از حرص و امــل

• توکل

اشخاص صبور، هنگامی که در راه خدا مورد اذیت و آزار قرار می­گیرند، صبر پیشه می­ کنند: «الَّذِینَ صَبرَُواْ وَ عَلی‏ رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ» (نحل، ۱۶/ ۴۲).

• صبوری در عبادت خدا

صابران، موقع عبادت خدا بی­حال نیستند و می­توانند مدت طولانی به عبادت خدا بپردازند: «رَّبُّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مَا بَیْنهَُمَا فَاعْبُدْهُ وَ اصْطَبرِْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِیًّا» (مریم، ۱۹/ ۶۵)، «وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَوهِ وَ اصْطَبرِْ عَلَیهَْا» (طه، ۲۰/ ۱۳۲).

• • • • • 1. 1. پاداش صابران در قرآن

           

           

       

       

   

   

• نیک فرجامی (بهشت) :

در آیه ی ذیل یکی از ویژگیهای خردمندان –اولواالباب- را صبر به خاطر خداوند بیان نموده است: وَ الَّذینَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاهَ وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِیَهً وَ یَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَهِ السَّیِّئَهَ أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ (رعد، ۱۳/ ۲۲).
«صبر» در مقابل اضطراب و بیتابی کردن، و به معنی ضبط نفس و شکیبا بودن و حالت طمأنینه و ثبات پیدا کردن است (مصطفوی۱۳۸۰، ج‏۱: ۲۳۶). «وجه رب» در اینجا به معنی «رضایت و خشنودی پروردگار» است، یعنی آنها به خاطر جلب رضای حق در برابر همه مشکلات صبر و استقامت بخرج می‏دهند، استعمال وجه در این معنی، به خاطر آن است که انسان هنگامی که می‏خواهد جلب رضایت کسی را کند صورت او را به خود متوجه می‏سازد (طباطبایی ۱۴۱۷، ج‏۱۱: ۳۴۳). «عاقبت» به مفهوم وسیع کلمه، سرانجام نیک، پیروزی در این جهان، بهشت و نعمتهایش در جهان دیگر است (مکارم۱۴۲۱، ج۱۲: ۳۱۰).
آیات قبل در مقام برشمردن صفات خردمندان بود، در آیه مورد بحث تعداد دیگری از این صفات مطرح می­گردد و آنها عبارتند از اینکه: در مقابل هر عملی که انجام آن به صبر و استقامت نیاز دارد صبر و استقامت می‏ورزند، نماز به پا می­ کنند، در آشکار و نهان از آنچه خداوند روزیشان کرده انفاق می‏کنند، و بدی را به نیکی دفع می‏کنند. و در پایان آیه، سرانجام نیکو را به عنوان پاداش خردمندان که یکی از ویژگی­های آنان صبر به خاطر خداست، معرفی نموده است.
آیه­ی ذیل نیز ناظر به همین پاداش برای صابران است: «وَالَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّهِ غُرَفًا تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الأنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِینَ * الَّذِینَ صَبَرُوا وَعَلَی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ (عنکبوت، ۲۹/ ۵۸-۵۹).

• پیروزی

«یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی الْقِتَالِ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَهٌ یَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ* الآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْکُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِیکُمْ ضَعْفًا فَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَهٌ صَابِرَهٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ (انفال، ۸/ ۶۵-۶۶). در این آیه ایمان و صبر را دو عامل مهم برای غلبه و پیروزی مسلمانان بر کافران معرفی می­نماید.

• برخورداری از ثواب دنیا و آخرت:

«وَکَأَیِّن مِّن نَّبِیٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّیُّونَ کَثِیرٌ فَمَا وَهَنُواْ لِمَا أَصَابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَمَا ضَعُفُواْ وَمَا اسْتَکَانُواْ وَاللّهُ یُحِبُّ الصَّابِرِینَ … فَآتَاهُمُ اللّهُ ثَوَابَ الدُّنْیَا وَحُسْنَ ثَوَابِ الآخِرَهِ وَاللّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ» ﴿آل­عمران، ۳/ ۱۴۶ و ۱۴۸).
در این آیه موعظه و پندی همراه با عتاب و تشویق برای مومنین بیان شده است تا در زندگی خود به ربیون (ربانی کسی است که مختص برای رب العالمین باشد یعنی جز به کار خدا به کار دیگری مشغول نباشد). اقتدا کنند تا خداوند هم ثواب دنیا و هم ثواب آخرت را به آنان عطا کند همان طور که به ربیون عطا کرده است وآنها را به خاطر احسان و نیکو کاریشان دوست بدارد. همانگونه که پیش از آنها ربیون را به خاطر احسانشان دوست داشته است. خداوند در این آیه از برخی از اعمال و گفتار آنان چیزهایی را برای مومنان حکایت کرده است تا از آنها عبرت بگیرند و خطاهای آنان را که در جنگ احد مرتکب شدند را انجام ندهند و اعمال و کرداری را که مورد پسند خداوند است از قبیل صبر و مقاومت را که مورد رضایت خداوند است را انجام دهند تا در نتیجه خدا هم ثواب دنیا و آخرت را نصیب آنان گرداند (طباطبایی، ۱۴۱۷، ج۴: ۴۱).

• جایگاه نیکو و تحیّت:

«أُولَئِکَ یُجْزَوْنَ الْغُرْفَهَ بِمَا صَبَرُوا وَیُلَقَّوْنَ فِیهَا تَحِیَّهً وَسَلامًا (فرقان، ۲۵/ ۷۵). در این آیه خداوند کلمه غرفه را برای جایگاه صابران به کار برده است. کلمه غرفه به معنای بنایی بالای بنای دیگر است که از کف خانه بلند تر است که در این آیه کنایه از درجات عالی بهشت است ومنظور از صبر در این آیه صبر بر طاعت از خداوند و ترک معصیت اوست واین دو نوع صبر همان است که در آیات قبل این سوره ذکر شده بود (ترک زنا و قتل و… ). که این دو صبر عادتاً جدای از صبر بر قسم سوم یعنی صبر بر شدائد و سختی ها نیست و قهراً کسی که بر طاعت خدا و بر ترک معصیت صبر می کند ممکن نیست در زمان شدائد صبر نکند. معنای این آیه این است که نامبردگان آیات قبل که با اوصاف مذکور وصف شده اند درجات رفیع بهشت را پاداش می گیرند وفرشتگان آنها را با سلام وتحیت دیدار می کنند (طباطبایی، ۱۴۱۷، ج ۱۵: ۲۴۵).

• رستگاری:

«إِنِّی جَزَیْتُهُمُ الْیَوْمَ بِمَا صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفَائِزُونَ ﴿مؤمنون، ۲۳/ ١١١﴾. این آیه، مؤمنین را به این دلیل که در دنیا در برابر آزار و استهزاء و مسخره کافران و ملحدان صبر کردند، وعده نجات و رستگاری می­دهد (طبرسی، ۱۳۷۲، ج۷: ۱۹۳؛ آلوسی، ۱۴۱۵، ج۹: ۲۶۸).

فروش به ارزش بازار

۵

۶۸/۲

۱۰-۷-۲- رویکردهای صادراتی شرکت ایران خودرو

• آموزش و توانمند سازی پرسنل فروش و خدمات پس از فروش

• • مطالعه و برنامه ریزی برای صادرات و اولویت بندی بازارهای هدف به منظور ورود هدفمند با بازارهای صادراتی صورت میگیرد.

• مناطق دارای اولویت برای صادرات محصولات شرکت ایران خودرو به ترتیب عبارتند از خاورمیانه، آفریقا، کشورهای CIS و آمریکای لاتین

• فعالیتهای سود آور تحت نام و برند ایران خودرو استاندارد سازی و توسعه شبکه فروش و خدمات پس از فروش

• استفاده از روش های متنوع فروش جهت افزایش توان رقابتی برنامه ریزی تبلیغات جهت ارتقاء برند و پیشبرد فروش

• احداث خطوط تولید در سایر کشورها بدون انجام سرمایه گذاری مستقیم

• برخورداری از حمایتهای ناشی از تولید در بازارهای هدف

• افزایش قدرت رقابت

• ثبات و استمرار در صادرات قطعات منفصله

• کسب دانش جدید در زمینه صادرات قطعات منفصله، خدمات فنی و مهندسی، احداث خطوط تولید، بسته بندی و لجستیک

• خطوط تولید در ونزوئلا، سوریه، عراق و سودان

• استفاده از روش های متنوع بسته بندی و حمل

• بهره برداری از مزیت های رقابتی محصولات شرکت ایران خودرو (قیمت رقابتی، مصرف کم سوخت، خدمات پس از فروش گسترده و قطعات یدکی در دسترس و با قیمت مناسب)

• ورود محصولات جدید به سبد محصولات صادراتی

• انطباق محصولات فعلی شرکت ایران خودرو با استاندارهای روز دنیا (گزارش فعالیت هیئت مدیره، ۱۳۹۲)

۸-۲- استراتژی مورد استفاده در ایران خودرو
شرکت ایران خودرو به منظور طراحی نظامی موثر جهت پیاده سازی استراتژی های خود طی سال های ۸۵-۸۶سوابق پیاده سازی استراتژی،دلایل عدم موفقیت شرکت در برقراری ارتباط موثر بین فعالیت های اجرایی و استراتژی های تدوین شده و سیر تکامل نظام پیاده سازی استراتژی در شرکت را مورد تحلیل و بررسی قرار داده و بر مبنای نظام BSCو با توجه به شرایط حاکم بر شرکت نظام جدیدی را به این منظور در انتهای سال ۸۶ طراحی نمود.و به این ترتیب واحد های شرکت ایران خودرو به دو دسته عملیاتی و پشتیبانی تقسیم گردید.برنامه زمانبندی برای اجرای نظام نوین جاری سازی استراتژی ها در ۴سال تنظیم گردید که علاوه بر چشم گیر بودن نتایج آن در دست یابی به اهداف،در پاره ای از موارد از جمله در صادرات محصولات خود چندان موفق عمل نکرده است .
شرکت ایران خودرو با رسالت وجودی ایجاد سازمانی مبتنی بر فطرت انسانی،با موقعیت رهبری
صنعت در کشور ،باکیفیت کلاس جهانی ، درراستای تحقق سود آوری بلند مدت در فعالیتهای
صنعتی،تجاری ،خدماتی ورهبری بازارکشوردر بخش وسایل حمل و نقل از طریق رقابت و کسب رضایت مشتری تلاش دارد با تدوین وپیاده سازی استراتژی اثر بخش به چشم انداز تدوین شده خود۱-انتخاب اول مشتری۲-همکار برگزیده خودرو سازان جهانی۳-خودرو ساز جهانی دست پیدا کند.
۱-۸-۲معرفی رویکرد نوین پیاده سازی استراتژی در شرکت ایران خودرو:
رویکرد نوین برنامه ریزی تلفیقی در شرکت ایران خودرو بر اساس مفهوم سیستم مدیریت استراتژیک دو حلقهای و چارچوب تعریف شده در مدل BSCشکل گرفته است.
در سیستم مدیریت استراتژیک دو حلقه ای که شمای کلی آن را در نمودار ملاحظه می نمایید در حلقه اول بر اساس نقشه استراتژی و استراتژی های تدوین شده ،کارت امتیازی متوازن تهیه و جهت اجرا به واحدهای مربوط ابلاغ میگردددر این حلقه میزان تحقق اجرای استراتژی هابا توجه به خروجی ها و نتایج به دست آمده مورد بررسی قرار میگیردو با توجه به نتایج به دست آمده از اجرای استراتژی ها و با عنایت به تغییرات محیطی صورت گرفته و استراتژیهای جدید ارائه شده ،مفروضات استراتژیک نیز مورد ارزیابی و کنترل قرار میگیرندکه به این ترتیب حلقه دوم از سیستم مدیریت استراتژیک دو حلقه ای شکل می گیرد.
۲-۸-۲دسته بندی واحدهای شرکت ایران خودرو به واحدهای کسب وکار وواحدهای ارائه دهنده خدمات مشترک
در راستای پیاده سازی سیستم مدیریت استراتژیک دو حلقه ای می بایست نقش میان واحدی و ارتباطات بین واحدها مشخص و شفاف گردد.بدین منظور شرکت ایران خودرو اقدام به دسته بندی واحدهای خود به دو دسته واحدهای کسب وکارBU و واحدهای خدمات مشترکSSU
نمود .
واحد های کسب و کار همان واحدهای عملیاتی مانند معاونت تولید تندر،معاونت سواری سازی
معاونت برش وپرس،معاونت نیرو محرکه،معاونت بازاریابی وفروش ومعاونت صادرات.
واحدهای خدمات مشترک همان واحدهای عملیاتی مانند معاونت سیستم ها،معاونت منابع انسانی،معاونت برنامه ریزی جامع تولید اشاره کرد.
نحوه تعامل واحد های خدمات مشترک با واحد های کسب و کار نیز بر مبنای روش استفاده از توافق نامه خدمات مشترک SLAتعریف میگرددSLA مدرکی است که نحوه ارتباط و تعاملات بین مشتری (درخواست کننده خدمت)وارائه دهنده خدمت را تعریف نموده ودرک مشترکی از نوع خدمات ،مسئولیت ها،تعهدات طرفین،کانالهای ارتباطی،اقلام خدماتی ،زمان،مکان،هزینه هاو نحوه تعاملات تجاری و تسویه حساب را ارائه می نمایید.
۳-۸-۲-فرایند کلی جاری سازی و پایش استراتژی ها در واحد کسب وکار ایران خودرو:
مرحله اول :ابلاغیه های استراتژیک
سرفصل های استراتژی های محوری شرکت ایران خودرو:
استراتژی بازار
استراتژی محصول
استراتژی تولید
استراتژی تامین ولجستیک
استراتژی تکنولوژی
مرحله دوم :تحلیل مدل کسب وکار

یادگیرندگان و مدرسان به طور قابل توجهی افزایش یافته است؛ با این وجود، نه تنها افت تحصیلی دانشجویان کاهش نیافته است بلکه در برخی از پژوهش­ها، برخلاف انتظار با گذشت زمان میزان آن نیز بیشتر شده است (نگاه کنید به: پارک و چوئی^[۱۰]، ۲۰۰۹).
مشکل افت تحصیلی در یادگیری الکترونیکی به دلایل مختلفی حائز اهمیت است و یکی از مهم‌ترین دلایل اهمیت این مقوله، تضمین کیفیت یادگیری الکترونیکی و ارتقاء اثربخشی و کارآمدی این نوع آموزش­ نوپا است. افت، ترک تحصیل یا تکرار پایه­ها هزینه­ های قابل توجهی بر مؤسسات آموزشی تحمیل می­ کند و از طرفی در صورتی که به ترک تحصیل منجر شود، معنایی جز اتلاف وقت و سرمایه نخواهد داشت.
افت تحصیلی در آموزش­های از راه دور از دیر باز، کانون توجه پژوهشگران این حوزه بوده است. برخی مواقع متخصصان و نظریه‌پردازان آموزش از راه دور به دلیل افت تحصیلی بالا در این نوع از آموزش­ها مورد انتقاد واقع شده‌اند، این پدیده و کاهش آن نیز به عنوان یکی از چالش­های پیش روی آموزش­های برخط مطرح است (رکدال^[۱۱]،۲۰۰۴). به زعم برگ و هانگ^[۱۲] (۲۰۰۴) بیش از ۷ دهه است که مقوله ماندگاری دانشجو با جدیت پژوهش می­ شود. این پژوهش­ها منجر به نتایج مفیدی در زمینه عوامل زمینه­ ساز و مرتبط با ماندگاری، شده است. تحقیقات مربوط به ماندگاری دانشجو بر مواردی از قبیل: نرخ دانش­آموختگی، الگوهای ماندگاری دانشجو، الگوهای رفتاری فرسودگی دانشجو، روندهای تاریخی و عوامل روانی مرتبط با ماندگاری، متمرکز بوده است. محققان این حوزه در تلاش­هایشان ابزارها و مدل­هایی برای تبیین، سنجش و پیش ­بینی افت تحصیلی ارائه کرده ­اند. با وجود قدمت زیاد پرداختن به افت تحصیلی در آموزش­های حضوری، پرداختن به این مقوله در آموزش­های از راه دور، خیلی جدید نیست. نمونه اولین مدل­هایی که به مقوله افت تحصیلی در آموزش از راه دور پرداخته است، مدل بوشیر^[۱۳] (۱۹۷۳) است (بوشیر،۱۹۷۳ به نقل از برگ و هانگ،۲۰۰۴). این در حالی است که به این مسئله در آموزش­های الکترونیکی کمتر پرداخته شده است.

راحت­ترین استدلال برای تحلیل علت افت تحصیلی این است که دانشجو درس نمی­خواند؛ هر کس درس نخواند مشروط می­ شود. هر چند این اصل ساده صادق است اما بیانگر عمق مسئله نیست. در علت شناسی این پدیده تحلیل سادۀ دیگر، این است که مدرس، خوب نتوانسته است محتوا را تدریس نماید به عبارتی روش تدریس مدرس خوب نبوده است و یا تحلیل دیگر می ­تواند این باشد که محتوای درس به اندازه­ای سخت بوده که دانشجویان آن‌را نفهمیده­اند. در مورد اول، مشکل افت تحصیلی ناشی از یادگیرنده و در مورد دوم به مدرس و در مورد سوم به محتوا نسبت داده شده است. پژوهش­های فراوانی برای شناسایی علل افت تحصیلی دانشجویان در آموزش­های از راه دور و متعاقب آن در آموزش­های الکترونیکی صورت گرفته است. در این بخش در راستای بیان مسئله و تبیین پیچیده بودن عوامل مرتبط با افت تحصیلی دانشجو، چند نمونه پژوهشی گزارش خواهد شد و در فصل دوم، پیشینه پژوهش­ها تشریح خواهد شد. در یکی از اولین پژوهش­های نظام­مند، علل افت آموزش از راه دور این‌گونه گزارش شده است:
کمبود زمان: کار وقت زیادی از دانشجویان را می­گیرد.
دلایل مادی.
تغییر اساسی در برنامه ­های آینده.
مریضی.
مسائل شخصی.
نارضایتی از شرایط تحصیلی و زندگی.
رفتن به سربازی.
دلایل شخصی و خصوصی.
ازدواج.
سخت بودن دروس (رکدال، ۱۹۷۲).
در پژوهش دیگری که مستقیماً به علل افت تحصیلی دانشجویان در یادگیری الکترونیکی پرداخته شده است، علل زمینه ساز آن این‌گونه گزارش شده است:
عدم زمان کافی.
عدم وجود انگیزه.
طراحی ضعیف دروس.
عدم برخورداری از مدرسان توانمند (فرانکولا^[۱۴]،۲۰۰۱).
برخی در تحلیل علل مرتبط با موفقیت تحصیلی دانشجویان به نقش عوامل روان‌شناسانه چون سبک یادگیری^[۱۵]، مرکز کنترل^[۱۶] و … پرداخته­اند. به عنوان مثال در پژوهشی اثر مرکز کنترل (درونی/ بیرونی) بر بهبود عملکرد یادگیری زبان در آموزش مبتنی بر وب بررسی شده است. نتایج این بررسی حاکی ست، عملکرد و خودکارآمدی دانشجویان با مرکز کنترل درونی به مراتب بهتر از دانشجویان با مرکز کنترل بیرونی بوده است (چانگ و هو^[۱۷]، ۲۰۰۹).
همان‌گونه که از نمونه پژوهش­های انجام شده متوجه می­شویم، عوامل متعدد زیرساختی، شبکه­ ای، فرهنگی، روانی و اجتماعی زمینه ساز موفقیت و عدم موفقیت دانشجو در یادگیری الکترونیکی است. جهانی بودن پدیده افت تحصیلی از یک طرف و مشکلاتی چون موانع زیر ساختی و فرهنگی یادگیری الکترونیکی؛ این پدیده را در ایران تشدید می­ کند. مسئله‌ای که پژوهش حاضر بر آن متمرکز شده، شناسایی عوامل مرتبط با افت ­تحصیلی و شناسایی عوامل پیش ­بینی کننده موفقیت دانشجویان در تحصیل الکترونیکی است. علاوه بر این، پژوهش حاضر در صدد ارائه مدلی مبتنی بر هوش مصنوعی است. با این هدف که مدل هوشمند بتواند موفقیت دانشجو را با دقت بیشتری پیش ­بینی کند. این توان پیش ­بینی، برای دانشجویان الکترونیکی به عنوان یک سیستم هشدار عمل کرده و دانشجو می ­تواند با پیش ­بینی وضعیت خود، برای مواجه شدن و به حداقل رساندن ریزش تدارک لازم را ببیند. از طرفی، برای مدیران و تصمیم گیران این امکان را فراهم می­آورد تا برای دانشجویان در معرض خطر، خدمات حمایتی آموزشی، مشاوره­ای فراهم آورند و خطر ریزش آنان را به حداقل ممکن برسانند؛ در بحث اهمیت تحقیق بیشتر به این قضیه خواهیم پرداخت.
۱-۳ اهمیت و ضرورت تحقیق
افت ­تحصیلی، ترک ­تحصیل، مشروطی دانشجویان، انصراف و ناتمام گذاشتن تحصیل، مفاهیمی هستند که هر نظام آموزشی اعم از دانشگاه، مدرسه، موسسه­های کارآموزی و… به نحوی با آن آشنا هستند. این پدیده هر چند برای هر نظام آموزشی اعم از نظام­های متداول و الکترونیکی طبیعی است اما وقتی میزان آن افزایش می­یابد به یکی از بزرگ‌ترین معضلات موسسۀ آموزشی تبدیل شده و دلیلی بر ناکارآمدی آن خواهد بود. این امر در بازار رقابتی منجر به از دست رفتن مشتری و ورشکستگی موسسۀ آموزشی خواهد شد. در نظام­های نوپا، چون آموزش­های الکترونیکی این معضل باعث زیر سئوال رفتن کل آن خواهد شد و پذیرش همگانی آن را به عنوان یک قالب آموزشی زیر سئوال خواهد برد.
هر چند کمتر دانشگاهی میزان افت تحصیلی در یادگیری الکترونیکی را گزارش می­نماید؛ در پژوهش­های پراکنده، اعداد و ارقام متفاوتی گزارش شده است. برخی، نرخ ماندگاری در آموزش­های مبتنی بر وب را ۱۰ تا ۲۰ درصد کمتر از آموزش­های متداول گزارش کرده‌اند (دوهرتی، ۲۰۰۶). در جدول ‏۱‑۱ به عنوان نمونه، نرخ افت ­تحصیلی در سیستم یادگیری الکترونیکی تک درس، کارآموزی‌های مبتنی بر وب و دوره­ های کاملاً الکترونیکی، گزارش شده است. برخی تحقیقات میزان افت را به صورت مقایسه­ ای با آموزش حضوری گزارش نموده ­اند، برخی نیز به افت تحصیلی در آموزش­های متداول نپرداخته­اند از این رو خانه مربوطه در جدول ‏۱‑۱ خالی است.
جدول ‏۱‑۱:آمار مقایسه ای افت تحصیلی در آموزش الکترونیکی