وآنکه کوپال گران از کف بهرام گرفت

۱۱۹/۳
در این بیت که قاآنی در آن به مدح حسنعلی میرزا پرداخته است، نام بهرام را می بینیم.
شاعر در این بیت ممدوح خود را پهلوانی در میان پهلوانان سینه شکاف می پندارد و او رادر گرز گرفتن از بهرام فراتر می بیند. در واقع ما در این بیت به گوشه ای از خلاقیت شاعر دست می یابیم که چگونه پهلوانی ممدوح خود را به کوپال گرفتن از کف بهرام ربط می دهد.
۳-۵-۱-۴- دارا
«آخرین پادشاه کیان است که پسر داراب و از فرزند ناهید است به روایت شاهنامه اسکندر در عهد او به ایران حمله کرد. بنابراین دارای دارا همان داریوش سوم هخامنشی است که مغلوب اسکندر مقدونی شد و داستان او با سرگذشت داریوش سوم که هنگام فرار به دست نزدیکان خود کشته شد شباهت و قرابت بسیار دارد.» (صفا، ۱۳۳۳: ۵۴۵)

«دارا مدت پادشاهیش چهارده سال بود در زمان وی فیلقوس پادشاه روم می میرد و اسکندر به جایش صاحب تخت و تاج مقدونیه می شود.» (رزمجو، ۱۳۸۱: ۱۷۱)

زدور گنبد گردون زجور اختر وارون

هماره فارع و مأمون وجود حضرت دارا

۱۷/۱۴
وجود حضرت دارا دراین بیت ازگردش جهان وجودوستم روزگاروبخت وارونه همواره گویی درقلعه ای امن وامان است.

روح دارا زان دو محرم شاد گردد

گر ببیند خنجر پهلو گذارت

۸۲/۱۵
۳-۵-۱-۵- داراب
«داراب از فرزند همای چهره زاد و بهمن بود که پس از تولد مادر او را در صندوقی نهاد و به آب افکند و گازری از آب برآورد و از اینروی داراب نامید.» (صفا، ۱۳۳۳: ۵۴۴)
«در یکی از نبردهای خود به روم با فیلقوس (فیلیپ مقدونی ) نبرد می کند و سپاه او را در
هم می شکند و پس از آشتی، داراب دختر او ناهید را به همسری بر می گزیند و به ایران می آورد.» (آموزگار، ۱۳۷۴: ۷۰)
دراین بیت شکست ایران وایرانی وغلبه اقوام گوناگون براین سرزمین به تصویر کشیده است.همان طورکه شاعربیان می کند سپاهیان اسکندر،دارا،داراب وقوم های دیگر که در طول تاریخ به آنها اشاره شده است،دراین بیت آمده است.

چه داراب و چه دارا و چه اسکندر که از رومی

سپاه آورد و غالب شد بر ایران و برایرانی

۷۹۱/۲۲
۳-۵-۱-۶- شیرویه
«شیرویه پسر خسرو پرویز مدت پادشاهی هفت ماه بود مهمترین رخداد کوتاه پادشاهی شیرویه کشتن برادران و پدر خود خسروپرویز را به پیشنهاد برخی از بزرگان کشوراست.» (رزمجو، ۱۳۸۱: ۱۸۰)

پسران دشنه فولاد زسرگرمی کین

هم چو شیرویه به خون پدر آمیخته اند

«ما نَنْسَخْ مِنْ آیَهٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها»؛^[۹۵]
«هر حکمى را نسخ کنیم، یا آن را به [دست‏] فراموشى بسپاریم، بهتر از آن، یا مانندش را مى‏آوریم».
۵-۳-۴٫ نسخ در اصطلاح
«هو رفع تشریع سابق- کان یقتضی الدوام حسب ظاهره – بتشریع لاحق بحیث لا یمکن اجتماعهما معاً إمّا ذاتاً أو بدلیل خاصّ من اجماع أو نص صریح»^[۹۶]؛
نسخ عبارت است از برداشتن قانون سابق که به حسب ظاهر اقتضای دوام دارد یا قانون بعدی، به گونه‌ای که اجتماع آن دو باهم ذاتاً (زمانی که تنافی بین آن دو آشکار باشد) یا به دلیل خاصی (از قبیل اجماع و نص صریح) ممکن نباشد.
این تعریف با در نظر گرفتن قیدهایی که در آن است، از جهت جامعیت و مانعیت، بهترین تعریف‌هاست، زیرا:
الف) با قید «رفع تشریع سابق» تخصیص و تقیید خارج می‌شود، چون در آن‌ ها حصر تشریع سابق است، نه رفع آن.
ب) با قید «کان یقتضی الدوام» تمام احکامی که از ابتدای تشریع محدود و موقت به زمان است خارج می‌شود.
ج) با قید «یقتضی بحسب ظاهره الدوام» به این حقیقت اشاره شده است که مقتضای ظاهر حکم منسوخ دوام است وگرنه در واقع، حکم منسوخ دوامی ندارد.
د) با قید «رفع تشریع سابق بتشریع لاحق» تغییر در احکام به دلیل تبدل موضوع خارج می‌شود؛ مثل برداشته شدن تکالیف از عاقلی که دیوانه یا مختاری که مضطر شود، چون در این موارد تغییر حکم به دلیل تبدل موضوع است، نه تشریع لاحق^[۹۷].

۵-۴٫ احکام اولیه و ثانویه

حکومت اسلامی مجری احکام و قوانین اسلام است تا بشریت در سایه تعالیم آسمانی و همه‌جانبه اسلام به سعادت برسد، اما از آنجا که انسان دارای دو شأن ثابت و متغیر است؛ شأن ثابت آدمی به فطرت توحیدی و روح او بازمی‌گرد که مجرد از ماده بوده و برتر از زمان و مکان است^[۹۸] و شأن غیرثابت و تغییرپذیر آدمی به جسم و خواسته‌های جسمانی و مادی او بر می‌گردد که محدود به زمان و مکان خاص است، از این رو، قوانین اسلام نیز به اقتضای طبع و شأن ثابت و متغیر انسانی به دو دسته تقسیم می‌شوند: قوانین ثابت و قوانین متغیر.
قوانینی که به مقتضای روح و فطرت آدمی و شئون ثابت او وضع می‌شود همان قوانین تشریعی ثابت هستند و هیچ‌گونه تغییر و تبدلی در آن‌ ها راه ندارد. چون فطرت و روح آدمی ثابت و تغییرناپذیر است.
حدیث مشهور زیر از امام صادق (ع) ناظر به این نوع قوانین و احکام اسلامی است:
«حلال محمد حلال ابداً إلی یوم القیامه، و حرامه حرام ابداً إلی یوم القیامه .^[۹۹]»
این‌گونه قوانین اسلامی که دارای مصالح کلی ثابت و غیرقابل تغییرند، همان قوانین و احکام اصولی ثابتی هستند که توسط رسول اکرم (ص) به مسلمانان ابلاغ‌شده و از قلمرو جعل حاکم اسلامی و حکم حکومتی او خارج و به دورند. این قوانین همان احکام اولیه هستند؛ اما آن دسته از مقررات و قوانین متغیری که در رابطه انسان با طبیعت و نیازمندی‌های روزمره او مطرح هستند، همان احکام حکومتی متغیری هستند که توسط حاکم اسلامی با ارجاع فروع به آن اصول ثابت از راه اجتهاد وضع و صادر می‌گردند. احکام حکومتی به لحاظ این که تابع زمان و مکان خاص بود و برای نیازهای روزمره و مصالح مقطعی جعل و وضع می‌شوند، دارای مصالح مقطعی بوده و با تغییر اوضاع و شرایط اجتماعی تغییر کرده و جای خود را به احکام جدیدتری می‌دهند^[۱۰۰].

۶٫ ضمانت اجرای اوامر مولوی

دستورات و مقررات یک مذهب که پیروان خود را مورد خطاب قرار داده است، در واقع، در جهت دعوت پیروان آن مذهب به جلب خیر و دفع شر و فساد است. به بیان دیگر، اغلب فرمان‌های مذهبی در جهت امر به معروف، مثل احسان کردن به دیگران و یا نهی از منکر است. ضمانت اجراهای مذهبی، دنیوی و اخروی است. مؤمنین، برای رضای خداوند و رستگاری در دنیا و آخرت، رفتار خود را در همین دنیا با فرمان‌ها و موازین شرع و مذهب خود منطبق می‌نمایند. ضمانت اجراهای مذهبی در قبال نقض مقررات مذهبی توسط مراجع قضایی، به حساب خداوند به مورد اجرا گذارده می‌شود و نه به حساب دولت و جامعه؛ بنابراین قواعد حقوقی مذهبی که ریشه الهی و شرعی دارد از قواعد حقوقی غیردینی (ناشی از نیاز جامعه) قابل تفکیک است. درعین‌حال، راه حل سومی هم وجود دارد که هم ضوابط شرعی به مورد اجرا گذارده می‌شود و هم با وضع مقرراتی، به عنوان ضرورت و یا مصالح مرسله (در بعضی مذاهب عامه) وضع و با ضمانت اجرای لازم به اجرا گذاشته می‌شود. درعین‌حال، تبلیغات جامعه و برنامه دولت نیز در جهت جلب توجه مردم به عقوبت و پاداش اخروی متناسب با رفتار آنان، در پیروی از تعالیم مذهبی انجام می‌شود که نظام جمهوری اسلامی ایران یکی از بارز جوامع مذهبی است. مفاد قانون اساسی و تشکیلات قانونی، قضایی و اجرایی در نظام جمهوری اسلامی ایران و عملکرد مسؤولین؛ بیانگر موقعیت سیستم حقوقی کشور است^[۱۰۱].
مجازات‌های شرعی را از چند جهت می‌توان مورد بررسی قرارداد:

۶-۱٫ از حیث نوع جزا

جزای شرعی به دو شکل تجلی می‌یابد:
۶-۱-۱٫ به صورت ثواب یا پاداش، در صورت تن دادن به احکام شرعی.
۶-۱-۲٫ به صورت مجازات یا ضمان به هنگام تخلف از آن‌ ها.
جزای شرعی به دو صورت ظاهر می‌شود. یکی اثر سلبی که بر تخلف از حکم قاعده شرعی مترتب می‌شود و محدود به عقاب و ضمان است و دیگری ایجابی که در صورت اطاعت مترتب می‌شود و عبارت است از ثواب یا پاداش.

۶-۲٫ از حیث طبیعت جزا

جزای شرعی نسبت به جزای حقوقی از تنوع بیشتری برخوردار است؛ زیرا شرع اسلامی تنظیم امور فرد را به طور کلی در زمینه اعتقاد، اخلاق، عبادات و معاملات در بر می‌گیرد. و همچنین انسان در سایه شرع اسلامی فقط به خاطر عملش مورد مؤاخذه واقع نمی‌شود؛ بلکه در مورد قصدش هم بازخواست می‌شود؛ بنابراین، شرع فقط حقوق و قانون نیست بلکه دین و باطن نیز هست. لذا هر نوع تخلف از قاعده شرعی، یک جزای اخروی دارد که پروردگار جهانیان عهده‌دار آن است و بلکه اصل جزاهای شرعی اسلامی، همان جزای اخروی است. با این وجود مقتضیات حیات، ضرورت ثبات جامعه و تنظیم روابط افراد که به طور واضحی حقوق آن‌ ها را تضمین کند باعث می‌شود که در کنار جزای اخروی، جزای دنیوی نیز وجود داشته باشد؛ که حاکم یا قدرت عمومی آن را بر عهده داشته باشد. زمانی که این مجازاتهای دنیوی اعمال شود، جزای اخروی ساقط می‌شود و اگر متخلف از روی صدق توبه کند و از زیر بار حق دیگران خلاصی یابد، جزای دنیوی و اخروی به سبب رحمت و غفران الهی ساقط می‌شود.

۶-۳٫ انواع جزاهای شرعی و دنیوی

جزاهای شرعی و دنیوی در اسلام انواع گوناگونی دارد و با توجه به اختلاف نوع قاعده شرعی مورد مخالفت، انواع متفاوتی پیدا می‌کند. این جزاء در قلمرو قواعد قانون مجازات اسلامی، جزای کیفری و در چارچوب قواعد مدنی اسلامی جزای مدنی و در چارچوب قواعد اداری، اداری خواهد بود. مجازات کیفری (جنایی) اثری است بر اعمال مجرمانه‌ای که در شرع ممنوع است و در وصف مجازات کیفری گفته شده است که این مجازات بر مجرم وارد می‌شود. ملاحظه می‌شود که در اینجا، فقه اسلامی جرم را شامل هر تخلفی از قواعد جنایی شرع می‌داند؛ بر خلاف حقوق موضوعه که در آنجا مراد از جرم، عبارت است از هر گونه تخلف از قواعد، خواه مدنی باشد، خواه جزایی. به علاوه در فقه اسلامی برخلاف حقوق، به تقسیم جرائم به جنایات شدید، جنحه‌های متوسط و خلاف‌های سبک، بر اساس مقدار مجازاتی که بر هر یک مترتب می‌شود نمی‌پردازد. از این رو، لفظ جنایت و جرم در شرع اسلامی، مترادف محسوب می‌شوند.
کیفرهای اسلامی، گاه مدنی است، مانند قصاص و رجم و گاه سالب آزادی است مانند حبس و گاه مالی است مثل دیه، ضمان، جریمه مالی مضاعف، از بین بردن مال حرام یا مصادره آن. ممکن است که این مجازاتها به هر صورت دیگری که ولی امر مسلمین صلاح بداند و اغراض شرع را از مجازات تأمین کند، باشد. به این ترتیب که به صورت تعزیری درآید و آن جنایتی است که در شرع برایش حد مقرر نشده است.

فصل چهارم: قواعد آمره

۱٫ قواعد حقوقی

قانون به عنوان تجلی‌گاه اقتدار و عزم جامعه، اساس و زیربنای نظم عمومی را تشکیل می‌دهد.^[۱۰۲] قانون است که به اعمال حقوقی نیز اعتبار می‌دهد: هنگامی که دو شخص اقدام به خرید و فروش می‌نمایند و بایع مالکیت مبیع را به مشتری انتقال می‌دهد و مشتری نیز ملکیت ثمن را به بایع انتقال می‌دهد در واقع هر کدام از بایع و مشتری سلطه خود را بر مال خود که از این سلطه تعبیر به مالکیت و به عبارت صحیح تر حق مالکیت شده، به طرف مقابل انتقال می‌دهد و این انتقال و همچنین آن سلطه فقط در عالم اعتبار وجود دارد و این مقنن است که به آن‌ ها اعتبار می‌بخشد و آن‌ ها را به رسمیت می‌شناسد.
لذا این قانون برای آن اعمال حقوقی محدودیت‌هایی نیز ایجاد کرده است. ماده ۱۰ قانون مدنی اشعار می‌دارد:
«قراردادهای خصوصی نسبت به کسانی که آنرا منعقد نموده‌اند در صورتی که مخالف صریح قانون نباشند نافذ است.»
اما همان‌گونه که می‌دانیم نیروی الزام‌آور قوانین در همه جا یکسان نیست چرا که برخی از قوانین وجود دارد که قواعدی ایجاد می‌کند که تخلف‌ناپذیرند و در مقابل آن قوانینی نیز وجود دارند که تخلف پذیر می‌باشند. دسته دوم جنبه ارشادی دارند و هدف مقنن این است که این قوانین را جانشین سکوت متعاقدین نماید.

۲٫ منشأ و مبنای قواعد حقوقی

در مور مبنا و منشأ قواعد حقوقی، به دو نکته اساسی باید توجه کرد. از یک طرف، وجود حس عدالت‌خواهی؛ یعنی میل به حقوق و عدالت در انسان‌ها و از طرف دیگر، نفرت از ظلم و تعدی، مورد توجه قرار گیرد. قاعده حقوقی، در واقع قاعده حاکم بر چگونگی رفتار انسانی است، به نحوی که جامعه بتواند با اعمال یک قدرت کم یا بیش، ما را به اطاعت از آن ملزم نماید؛ تا عدالت و نظم و امنیت در پناه آن برقرار گردد؛ بنابراین وقتی که ماده ۱۲۰۰ قانون مدنی می‌گوید: «نفقه ابوین با رعایت الاقرب فالاقرب به عهده اولاد و اولاد اولاد است». در واقع، ماده مزبور مقرر می‌دارد که فرزندان به ابوین مستحق نفقه خود که ندار بوده و نتواند به وسیله اشتغال به شغلی، وسایل معیشت خود را (موضوع ماده ۱۱۹۷ قانون مدنی) فراهم نمایند، ملزم به دادن نفقه هستند. الزام به پرداخت نفقه اقارب، قاعده حقوقی است که در قالب ضوابط قانونی بیان می‌شود.
قواعد حقوقی به صورت پراکنده، نمی‌توانند ادامه حیات دهند. بدین لحاظ از دسته‌بندی آن‌ ها، تأسیسات حقوقی ایجاد می‌شوند. هر تأسیس حقوقی، شامل یک سری از روابط اجتماعی می‌گردد که منظور و اهداف واحدی را دنبال می‌کند. به طور مثال، یک سری قواعد حقوقی وجود دارد که مشتق از این اندیشه بنیادی است که باید افراد خانواده در صورت نیاز، به کمک و حمایت از یکدیگر مبادرت نمایند؛ بنابراین، تأسیس حقوقی «الزام به انفاق در خانواده» مطرح می‌گردد که موضوع کتاب نهم قانون مدنی و مواد ۱۱۹۵ تا مواد ۱۲۰۶ قانون مزبور است. در همین جهت، یک سری از قواعد حقوقی در ارتباط با آمیزش و اتحاد جنسیت زن و مرد است که تأسیس حقوقی ازدواج را موجب می‌شوند. بدین ترتیب، تأسیس حقوقی «الزام به انفاق» و تأسیس حقوقی «ازدواج» متفقاً تشکیل تأسیس حقوقی وسیع تری را می‌دهد که تأسیس حقوقی «خانواده» را موجب می‌شود. تمامی قواعد حقوقی و تمامی تأسیسات حقوقی ناشی از آن‌ ها که بین خود هماهنگی و تسلسل منطقی دارند، تشکیل مجموعه وسیعی را می‌دهند که نظم حقوقی یا نظام حقوقی حاصل آن است. در حقیقت قواعد حقوقی بدون علت پدیدار نمی‌شوند؛ بنابراین مفروضات عمیقی که منبع واقعی قواعد حقوقی است مؤید پیدایش آن است.
چنانچه قواعد حقوقی مذکور در ماده ۱۲۰۰ قانون مدنی را در نظر بگیریم، در مبانی و اساس آن، مفروضات احساس، وابستگی فرزندی و غریزی طبیعی و سپس فرض نژادی، ملاحظات توازن و تعادل در روابط متقابل مطرح است؛ زیرا که پسران بالغ به پدران و مادران خود، به جبران آنچه را که در زمان طفولیت دریافت داشته‌اند، تکلیف دارند. به این مبانی، فرض نفع و سودمندی را هم باید اضافه کرد. در واقع، جامعه نمی‌تواند به رغم وظیفه تعاون همگانی، هزینه نگهداری از تمامی پیرمردان و پیرزنانی را که به وسیله فرزندانشان رهاشده‌اند، به عهده بگیرد. از این رو، جامعه از فرزندان توانمند خود، می‌خواهد تا نسبت به پدران و مادران خود، در صورت نیازمندی کمک نمایند. این امر، هم به نفع افراد و هم به نفع جامعه است. نهایتاً این تأسیس، یک امر تاریخی است و لزوماً به حیات خود ادامه می‌دهد؛ زیرا از روزگارهای پیشین تا بوده چنین بوده است^[۱۰۳].

۳٫ هدف قواعد حقوق

عوامل گوناگون در ساختمان قواعد حقوق مؤثر است و ضرورت‌های اقتصادی و سیاسی و آرمان‌های اخلاقی و مذهبی هر کدام در این راه سهم بسزا دارد. قانون‌گذار باید به وسیله تجربه و مشاهده و به یاری جامعه‌شناسی این ضرورت‌ها را بشناسد. ولی حقوق مانند علوم تجربی تنها در پی احراز واقعیت‌ها نیست. نتیجه این کاوش‌ها در ترازوی عقل سنجیده می‌شود و قانون‌گذار می‌کوشد تا بهترین قاعده را در این میان بیابد و در انتخاب آن نظم عمومی و عدالت را هرچه بیشتر رعایت کند.
پس هدفی که دولت به دنبال آن قاعده وضع می‌کند در ایجاد و چگونگی مفاد آن بسیار مؤثر است و در واقع رهبر و راهنمای قانون‌گذار است. به همین جهت، باید پذیرفت که شناختن مبانی حقوق جز با تشخیص هدف آن امکان ندارد؛ و هدف تمام قواعد حقوقی تأمین آسایش و نظم عمومی و اجرای عدالت است^[۱۰۴].

۴٫ اوصاف قاعده حقوقی

برای شناختن قواعد حقوق و تمیز آن‌ ها از سایر قواعدی که بر فرد و زندگی اجتماعی او حکومت می‌کند، در مرحله نخست، باید عناصری که جوهر حقوق را تشکیل می‌دهد معین شود. بر همین مبنا در اینجا ابتدا قاعده حقوقی را تعریف می‌کنیم سپس به بیان اوصاف آن می‌پردازیم.

۵٫ تعریف قاعده حقوقی

« قاعده ای الزام آور است که به منظور ایجاد نظم و استقرار عدالت، بر زندگی اجتماعی انسان حکومت می کند و اجرای آن از طرف دولت تضمین شده است».
برای قواعد حقوق اوصاف گوناگون شمرده‌اند، ولی درباره اساسی بودن هیچ یک از آن‌ ها اتفاق نظر وجود ندارد. این خصوصیات عبارت است از:

1. 1. قاعده حقوقی الزام‌آور است؛

1. 1. رعایت قاعده حقوقی از طرف دولت تضمین شده است؛

1. قاعده حقوقی کلی و عمومی است؛

فقیر دهلوی بنا به گفته مؤلف تذکره نشتر عشق، دیوان امید همدانی را انتخاب نموده و ابیات خوب را برآورده است. (عظیم‌آبادی، ۱۳۹۲: ۱۲۵۰)
نقطهشک: نقطه‌ای که برای یادداشت مقام بر حاشیهکتاب محاذی لفظ مشکوک گذارند. نقطه که بر کلام مشکوک گذارند تا عندالتحقیق بی‌تأمل به یاد آید.

نقطهانتخاب: نقطه‌ای که بر حاشیهکتاب برای یادداشت محاذی بیت مطبوع و چیز پسندیده گذارند.
(لغت‌نامه دهخدا)
ص۷۷ـ خانه‌زاد: فرزند خدمتکاری که در خانه ارباب به دنیا آمده باشد.
ص۷۷ـ کتان و ماه: در شعر فارسی، پاره و کهنه شدن کتان را به تأثیر ماه نسبت داده‌اند.
تو را که گفت که برقع برافکن ای فتّان که ماه روی تو ما را بسوخت همچو کتّان
(سعدی)
ص۷۷ـ باغ دنیا به حقیقت چمن تصویر است… :
آنچه به تصویر مرتبط است از قبیل گل‌های قالی، غنچه تصویر، مرغ تصویر، باغ تصویر و… غالباً تداعی وجود یک شیء است و در عین حال سلب یکی یا چند تا از لوازم ضروری آن. (شفیعی‌کدکنی، ۱۳۷۶: ۳۲۵) چمن تصویر در اینجا صورت تصویر شده از باغ دنیا است که رنگ و بویی ندارد و شایسته دل بستن نیز نیست.
ص۷۷ـ مطلب لذت گفتار نظیری ز فقیر…: مصراع دوم این بیت فقیر، از شعر نظیری تضمین شده است:
سبزه عیش ز بوم و بر کنعان مطلب نیشکر حاصل مصر است ز کنعان مطلب
(نظیری، ۱۳۸۹: ۴۰)
ص۷۷ـ … از تنور دل ما این همه طوفان برخاست:
تنور: تنور پیرزن. تنور عجوز. اشاره به پیرزنی است که طوفان نوح نخست از تنور نان‌پزی وی جوشیدن گرفت.
در سوره هود می‌فرماید: «حَتَّی‌ََّ إِذَا جَآءَ أَمْرُنَا وَ فَارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِل‌ْ فِیهَا مِن کُل‌ٍّ زَوْجَیْن‌ِ اثْنَیْن‌… : تا آن گاه که فرمان ما دررسید و تنور فوران کرد، فرمودیم در آن [کشتی‌] از هر حیوانی یک جفت حمل کن…» (هود/۴۰)
ص۷۸ـ سواره هر که به ره بیندت خیال کند / که آفتاب قیامت به روی زین پیداست:
یکی از ویژگی‌های معشوق در شعر فقیر که عمدتاً معشوق مذکر است، سواره بودن و بر زین نشستن اوست:
ببین سواره به ره آن بت نگارین را که کرده رشک صنم‌خانه خانه زین را
ص۷۹ـ آن دلربا ز زلف مسلسل گره گشود / کو آن کسی که منکر دور تسلسل است:
مسلسل: متوالی و به هم پیوسته، زنجیره‌وار. / زلف مسلسل: گیسوی به هم بافته.
دور: در لغت به معنای حرکت شیء در یک مسیر منحنی است، به گونه‌ای که به نقطه نخستین باز گردد؛ و در اصطلاح عبارت است از اینکه شیء علت علت خودش، و یا از نظر دیگر، معلول معلول خودش باشد.
تسلسل: در اصطلاح فلسفی به اجتماع امور غیرمتناهی می‌گویند. حکما و فلاسفه دلایلی برای امتناع و محال بودن دور تسلسل آورده‌اند.
فقیر در این بیت با حسن تعلیل، زلف مسلسل معشوق را همچون دلیلی برای اثبات دور تسلسل اقامه می‌کند.
ادبا و منتقدان این دوره به شعر موقوف‌المعانی، شعر مسلسل می‌گفتند.
ص۸۰ـ … باده گر با لعل او گردد طرف رنگش کم است:
طرف گشتن: مقابل و حریف گشتن، روبرو شدن. در محاوره امروز نیز کاربرد دارد.
ص۸۰ـ عنقا: سیمرغ. مظهر عزلت و نایابی است.
عنقا شـکار می نشـود دام بازچیـن کاینجا همیشه باد به دست است دام را
(حافظ، ۱۳۶۲: ۳۰)
ص۸۰ـ رسوا شود آری ز صدا چینی مودار / خاموش نشستن هنر بی‌هنران است:
چینی مودار: ظرف چینی که ترک و خط‌خوردگی داشته باشد و معمولاً برای امتحان کردن، ضربه‌ای به آن می‌زنند و از صدای زیر یا بم آن متوجه سلامت یا مو داشتنش می‌شوند.
شبیه این مضمون است:تا مرد سخن نگفته باشد عیب و هنرش نهفته باشد
(سعدی، ۱۳۸۴: ۵۹)
ص۸۱ـ نمی‌دانم چه دارد نقطه خاک / که سرگرم طوافش آسمان است:
بر اساس نظام بطلمیوسی، زمین مرکز عالم است و همه اجرام، از جمله خورشید به دور زمین می‌چرخند. این دیدگاه تا قرن شانزدهم پابرجا بود تا اینکه کپرنیک نظریه مرکزیت خورشید را فرمول‌بندی دقیق ریاضی و هندسی نمود، ولی سابقه این نظریه به سده‌ها پیش از وی باز می‌گردد. نظریه «مرکزیت زمین» در شعر فارسی ابزار صور خیال شاعران قرار گرفته است. از این بیت فقیر برمی‌آید که در عصر او همچنان اعتقاد به مرکزیت زمین رایج بود.‎‎‎‎
ص۸۱ـ منزل وصل تو را از که بپرسم نشان / هر که خبر از تو یافت بی‌خبر افتاده است:
«بی‌نشان بودن معشوق» از موتیف‌های مکرر شعر فقیر است. مصراع دوم مشابه این مضمون است:
اینمدعیان در طلبشبی‌خبرانندآنراکهخبرشدخبری باز نیامد
(سعدی، ۱۳۸۱: ۵۱)
ص۸۲ـ نیم‎بسمل: نیمه‌جان. به شمشیر کشته شده را نیز گویند.(دهخدا) وجه تسمیه بسمل این است که در هنگام ذبح کردن «بسم‌الله» می‌گویند.
ص۸۲ـ همیشه در دل من بی‌حجاب جلوه‌گری / میان ما و تو ما و تو حائل افتاده است: شبیه مضمون بیت زیر از حافظ است:
میان عاشق و معشوق هیچ حائل نیست تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز
(حافظ، ۱۳۶۲: ۵۳۶)
ص۸۲ـ خانه آیینه: خانه‌ای که دیوار و سقفش آینه‌کاری شده باشد.

(مثنوی۴/۲۱۳۹)

اشاره به حدیث پیامبردارد، ملا هم دراین مورد مانند مولانا واکثرعرفا به این حدیث توجه نموده: «لاتَفَکرُّوا فی ذاتِ اللهِ» به مناسبت توجه به محدودیت عقل خاطر نشان میکند، که چون عقل مقید به فصل و وصل و محدود به مقولات ذهنی است. و تعلقی که خداوند با مخلوق خویش دارد بی چون است، و درهیچ یک از این مقولات نمی کنجد، تفکر راه به ذات حق نمییابد، و به این سبب بود که پیغمبرما را از تفکردر ذات حق منع کرد. ملا مانند مولانا و ایشان مانند متکلمان که مغایرت با محدثات و حوادث را از اوصاف حق می دانند نشان میدهد، که عقل جز به عوارض راه ندارد و خداوند هم به هیچ یک ازعوارض وحوادث مشابه نیست تا بتوان موضوع را با عقل شناخت. (ر.ک، زرین کوب،۴۰۷:۱۳۹۰)

سِیِ نُـوع پَـلَه وَر راهــِی بِیـن بِـی خُود

پِــی دیــدن ِسِیمِـرخ هَادیِشَان هُدهُد

۱) ترجمه بیت: سی پرنده به راهبری هدهد برای دیدن سیمرغ بی صبرانه راهی قله قاف شدند.

۲) نکات بلاغی: خُود با هُدهُد: کلمه قافیه است، «پَلَه وَر: به معنی بدن پوشیده از پر پرندگان است» (کیانی، ۲۸۵:۱۳۹۰)، راهی بین: رهسپارشدند، سِیمِرخ: سیمرغ، واج آرایی(ن، ه، ی، د).
۳) شرح مفاهیم عرفانی: سیمرغ: رمز خداوند و مقام توحید است، در بیان داستان سیمرغ، شیخ گفت در این مثل اهل اشارت بشارت هست، و آن این است که مرغان جمع شدند که ما را پادشاهی لازم است. تا سر بر فرمان او نهیم، امّا در جزایر دریا پادشاهی هست که او را سیمرغ می نامند، در تمام غرب تا شرق فرمان او را اطاعت میکنند و برای رسیدن به او راه سخت و طاقت فرسا است. هیچ گاه نمیتوانید به او برسید، خداوند جهانیان به هیچ حاجتی از شما نیاز ندارد و در سوره آل عمران آیه(۹۷ و۱۹۱) میفرماید: (فَإِنَّ الله غَنِیٌّ عَنِ الْعَالَمِینَ، وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ) به هرحال عدهای رهسپار شدند، در صورتی که اگر به سمت راست می رفتند، ترس گرما خوف بود، و اگر به سمت چپ ترس از سرمای رجا بود، وگروهی تشنه، بیهوش وعدهای غرق شده تا عدهای به ساحل جزیری پادشاه رسیدند. ما جز به راهنمایی و شهریاری که مسیر و طریقت را طی کردهایم نمیخواهیم. پادشاه گفت: من شهریارم چه بخواهید چه نخواهید خدا از شما بینیاز است، مایم که نیازیم و من باید جبران مشقات شما را بنمایم، و در بهترین سایه و خوشترین جا برآسایید. و عاشقان از آب چشمهی سلسبیل بنوشید و آن گاه عاشقان را نزد معشوق بیاورید تا شاد ومسرور گردند، و از شراب طهوری سرمست شوند، با بال و پر انس طیران کردند وبه حضرت دوست رسیدند و پرده را برگرفتند، و جامها را رها کردند ودیدن هر آنچه دیده بودند آن نه چشمی دیده ونه گوشی شنیده بود. قبل از عطار کسانی بودهاند که از تعبیر قرآنیآیه (۱۶) سوره النمل: (وَوَرِثَ سُلَیْمَانُ دَاوُودَ وَقَالَ یَا أَیُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنطِقَ الطَّیْرِ وَأُوتِینَا مِن کُلِّ شَیْءٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِینُ)، استفاده نمودهاند تا جایی که قدیمیترین منطق الطیر ازدمیری دانستهاند. (ر. ک. عطارنیشابوری، ۱۳۸۳: ۱۶۰ – ۱۶۲)
فلسفهی ابن سینا ترکیبی از فلسفه مشایی – ارسطویی با نوافلاطونی است، و برای مفاهیم رمزی خود از مرغ که گرفتار دام به صورت رمز بحث میکند. که قصیده عینیه سیر نزولی و قوس نزولی روح اسیر در قفس جسم را مطرح میکند، سرانجام موضوع هبوط و تشبیه روح به مرغ گرفتار را در قالب رساله الطیر از همان سده پنجم مطرح نموده است، ابن سینا مسایل روح را در قالب قصیده ی عینیه به صورت رمز بیان کرده، و وجود نفس را به صورت سمبولیک مطرح می کند. این خود الهام بخش بزرگترین تمثیل عرفانی جهان اسلام است و موضوع قصیده عینیه روح انسان است که به صورت کبوتری تمثیل شده است، و این جا شیخ الرئیس از نفس که در عالم بالا است و سیر نزولی مییابد بحث میکند که گرفتار جسم شده فریاد میکشد. ابن سینا روح را متعلق به مقامی رفیع و شامخ میداند،که به قعر حضیض پستترین جا نزول نموده است. حکما روح و ذات انسان را مبرا از بشر میدانند، و این روح در حقیقت نفخت فی روح است، که روحی الهی است که گرفتار قفس جسم شده است. ابن سینا معتقد است چون واجب الوجود عقل است، پس ایجاد کننده فیض باید عاقل باشد، در نتیجه موجودات هستی را بوجود آورده است، و نزول روح به جسم بشر طلب کمال است. منطق الطیرعطار نیشابوری همین مراحل سیر وسلوک سیمرغ را طی می کند که کاری ابتکاری نیست، چرا؟ زیرا قبل از ایشان ابن سینا و غزالی این مراحل را بررسی کرده ومسئله دوگانگی خدا وجهان از پیشنیان اثر پذیرفته، و جدایی روح از ماده در قصیده عینیه ابن سینا مشهودتر است، هرچند عطار وحدت وجودی است، امّا عطار اشراقیتر از ابن سیناست. (ر. ک، فتح الهی و نظری، مقاله شماره ۱۴– ۱۳۸۷، ۷ – ۱۵)، بحث منطق الطیر: بحثی عرفانی است که هدف آن سیر سلوک عارفان وفنا‌ء شدن وبقای حق است که هدهد: رمز انسان کامل وارسته وبه کمال رسیده است، که اکثر عرفا آن را مطرح واز طریق آن راه های وصول به حق را مطرح نموده اند. ازجمله عطار نیشابوری، رساله الطیر ابن سینا، رساله الطیر احمد غزالی، عین القضات و سیمرغ، سهروردی در نتیجه، ملا پریشان هم چون عرفای قبلی بحث سیمرغ و مراحل طی وطریق سلوک را بیان نموده است تا رهگشای عارفان وسالکان لک باشد.

زیــن لســـان الطیــرعــام آموختند

طُـمـطـراق وسـَروری انـدوختنــد

صـورت آواز مـرغ اسـت آن کــلام

غافل است ازحال مرغان مرد خــام

کـوسلیمـان کـه دانـد لحن طـیــر؟

دیـــو گر چه ملک گیرد هست غیر

دیـو بــِرشِبهِ سلیمـان کـــرد ایست

علم مکرش هست و عُلّمِناش نیست

چــون سلیــان ازخــدابَشَـاش بـود

مــنطقُ الطَّیــری زعُلِّمنـــاش بــود

تــو از آن مـــرغ هـوایی فهم کــن

کــه نــدیـدستی طیــور متِن لَــدُن

جای سیمرغان بـود آن سـوی قـاف

هـرخیـالی را نبــاشـددســت بـاف

نمودار ۲-۷- عوامل موثر در حفظ و نگهداری نیروی انسانی(گول و همکاران، ۲۰۱۱)
۲-۱-۲۱- تاثیر توانمندسازی بر اجرای مدیریت کیفیت جامع (TQM) در سازمان
مدیریت کیفیت جامع یکی از کاملترین و کارآترین فلسفه‌‌های مدیریتی است که به نحو شایسته‌ای مباحث کیفیت و رضایت مشتری را در بردارد. در دنیای امروز که از یکسو رقابت‌‌های ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی بسیار شدید و تنگاتنگ و از سوی دیگر تغییرات و تحولات در تکنولوژی، نیاز بازار و… بسیار سریع و پرشتاب بوده، مسلماً تجزیه و تحلیل شناخت صحیح و بکارگیری مناسب مباحثی از قبیل مدیریت کیفیت جامع می‌تواند بسیار راهگشا و موثر باشد. از نکات برجسته و ممتاز بحث مدیریت کیفیت جامع این است که بسیاری از فنون و روش های مرتبط با مسائل مدیریتی و کیفیتی را بطور جامع و با تلفیقی مناسب و بصورت یکپارچه در خود جای داده است. بطور کلی شرکتهایی که در جهت اجرای فلسفه مدیریت کیفیت فراگیر قدم برمی دارند، بایستی از تلاشهای بهبود مستمر کیفیت که در تمام اجزای سازمان جریان دارد، مطمئن شوند (انتشارات تعاون، ۱۳۸۱).
-منابع انسانی بعنوان رکن مدیریت کیفیت جامع
مدیریت بایستی بتواند پاسخگوی تغییر سبک مدیریت در سازمانش باشد. این موضوع، هر موردی را از تغییر منابع لازم جهت انجام عملیات تا ایجاد یک سیستم پیگیری در تمام سطوح، شامل می‌شود. زمانی مدیریت کیفیت فراگیر در یک سازمان متبلور می‌گردد و منجر به رضایت مشتریان داخلی و خارجی می‌گردد که کیفیت در سه حوزه سیستمی، فرایندی و فردی (کارکنان) متحول گردد. از آنجائیکه کارکنان به عنوان سرمایه‌‌های اصلی سازمان در نظر گرفته می‌شوند ضروریست با سرمایه‌گذاری، توانمندسازی و بهسازی آنان زمینه تولید محصولات با کیفیت و ارائه خدمات مطلوب را فراهم نمود.
-عناصر اصلی (TQM) مرتبط با منابع انسانی
از آنجائیکه منابع انسانی شامل افراد، کلیه شبکه‌ها و ساختارهای مرتبط به منظور ارائه یک کار دسته جمعی با کیفیت می‌باشد لذا یک سازمان موفق می‌کوشد تا منابع انسانی خود را در جهت تولید محصولات و ارائه خدمات با کیفیت بالا ترغیب نماید.
در این راستا شواهد بسیار زیادی وجود دارد که موفقیت سازمان و کیفیت به صورت دست در دست و موازی حرکت می‌کنند و (TQM) یک استراتژی جهت تحقق بخشیدن به این امر می‌باشد.
عناصر اصلی (TQM) که ارتباط مستقیم با منابع انسانی دارد عبارتند از:
افزایش کارایی و سیستمهای کاری از طریق توانمندسازی منابع انسانی
بهبود مستمر سیستم از طریق بهینه‌سازی منابع انسانی
رضایتمندی و خشنودی کارکنان (مشتریان داخلی)
افزایش اثربخشی فعالیتهای منابع انسانی
برنامه ریزی و ارزیابی منابع انسانی
آموزش و توسعه منابع انسانی
- توانمندسازی و مدیریت کیفیت
نتایج مدرن کیفیت جامع بر تلاشهای بهبود مستمر متمرکز بوده و توانمندسازی کارکنان که یک شکل پیشرفته‌ای از مشارکت کارکنان و درگیر نمودن افراد در کار می‌باشد از مهمترین اصول موجود در (TQM) تلقی می‌گردد. اصولاٌ منظور از توانمندسازی آن است که کارکنان دارای دانش، مهارت، اختیارات و علاقمندی برای تصمیم‌گیری و انجام وظیفه در یک سازمان توانمند، دارای شرایط لازم برای پاسخ گفتن به نیازها، ایجاد رضایت در مشتری، انجام فعالیتهای با قابلیت اطمینان بالا، تولید محصولات و خدمات باکیفیت و بهبود مستمر باشند. در سازمانهای مذکور، کارکنان از شرایط کامل و بالقوه برخوردار می‌باشند، به گونه‌ای که آنان اهداف خود را با اهداف بالاتر سازمان همسان کرده، دارای اختیارات و فرصت حداکثر مشارکت بوده و قادر به هرگونه عمل می‌باشند. همچنین، نسبت به اهداف سازمان متعهد گشته و دارای ابزاری برای نائل آمدن به اهداف هستند. توانمندسازی کارکنان یک راه حل کلیدی در اجرای مدیریت کیفیت جامع است که مدیران برای افزایش موفقیت به آن اهمیت می‌دهند (انتشارات تعاون، ۱۳۸۱).

علت تاکید TQM بر فرهنگ سازمانی این است که همه کارکنان را در فرایند توسعه و کمک به اجرای آن مشارکت دهد (Lawler, 1992). توانمندسازی کارکنان با اهمیت فرهنگ کیفیت سازمانها ارتباط دارد (Howard & Foster, 1999).
آشکار شدن اهمیت جریان توانمندسازی به اندازه فرایند مدیریت در سازمانها، مفهوم توانمندسازی را برای کارکنان ایجاب کرده است (Vouzas & Psychogios, 2007). این دو معتقدند که مفهوم توانمندسازی کارکنان سهم قابل ملاحظه‌ای در درک مدیران از TQM دارد. بعلاوه یافته‌‌های آنها نشان داد که فرهنگ توانمندسازی به اندازه جریانهای TQM در افزایش نتایج سیستم‌‌های TQM نقش دارد.
همچنین اهمیت توانمندسازی کارکنان می‌تواند از نقش فرعی TQM روی سود شرکتها مطرح شود. بعبارت دیگر TQM جانبی، جریانی است که با مفاهیم، فرایندها و جریانهای مدیریت مانند توانمندسازی کارکنان و رهبری متصل می‌شود (Fotopoulos & Psomas, 2009).
توانمندی کارکنان مانند یک جریان TQM است که تاثیر مثبت و مهمی روی عملکرد سازمان، رضایت مشتری و رضایت شغلی خواهد داشت (Brah, tee & Rao, 2002).
۲-۱-۲۲- ویژگی‌‌های کارکنان توانمند
برای اثربخش شدن فعالیت‌‌های توانمندسازی، کارکنان باید زمینه و پتانسیل لازم و کافی را برای درک و پذیرش موضوعات مورد نظر داشته باشند. مهمترین زمینه‌‌های فردی برای فرایند توانمندسازی عبارتند از:
الف) مهارت، شایستگی و لیاقت:
مهارت و تجربه در رشته و حرفه‌ای که فرد انتخاب نموده، مبنای اصولی برای توانمندسازی است. این بدان مفهوم است که کارکنان جدید که فاقد تجربه هستند، تا زمانی که ظرفیت مسئولیت‌پذیری پیدا نکرده‌اند، نمی‌توان فرایند توانمندسازی را در مورد آنها به اجرا درآورد.
ب) بهبود رفتارهای کمکی:
افرادی که دارای رفتارهای تشریکی و کمک کنندگی هستند، دستاوردهای اعضای تیم را افزایش می‌دهند. باید به خاطر داشت که ایجاد حس رقابت‌پذیری و شخصیت دادن به افراد از جمله مواردی است که همکاری تیمی افراد را افزایش می‌دهد.
ج) مهارت‌‌های ارتباطی:
این مهارت‌ها شامل مهارت‌‌های گفتاری و شنیداری است. به طور مسلم، توانمندسازی در تیم کاری اجرا نمی‌شود مگر این که اعضاء همان گونه که به دقت به صحبت دیگران گوش می‌کنند، توان بیان دیدگاه خود را داشته باشند (کاشانی، ۱۳۸۷).
در ادامه به برخی ویژگی‌‌های کارکنان توانمند اشاره می‌شود:
۱- خودکارآمدی و شایستگی شخصی
وقتی افراد توانمند می‌شوند از احساس خود اثربخشی برخوردار می‌گردند که قادرند کارها را با کفایت لازم انجام دهند و معتقدند که می‌توانند راهی برای رویارویی با چالش‌‌های جدید بیاموزند و رشد کنند خوداثربخشی مهمترین عنصر توانمندی است زیرا احساس خود اثربخشی است که نشان می‌دهد افراد برای انجام کاری دشوار خواهند کوشید و پشتکار خواهند داشت یا خیر.
باندورا (۱۹۷۷) سه شرط زیر را برای احساس خود اثربخشی افراد پیشنهاد می‌کند:
باور به اینکه توانایی انجام کار را دارند.
باور به اینکه ظرفیت به کار بستن تلاش لازم را دارند.
باور به اینکه مانعی خارجی آنها را از انجام کار موردنظر باز نخواهد داشت.
۲- خودسامانی (خوداختیاری)
خوداختیاری به احساس قابلیت برخورداری از حق انتخاب اشاره دارد. هنگامی که افراد به جای اینکه با اجبار در کاری درگیر شوند یا دست از آن بکشند، داوطلبانه کنترل اقداماتی را آغاز می‌کنند، احساس خود اختیاری می‌کنند. در این وضعیت فعالیت‌‌های افراد نتیجه آزادی و اقتدار شخصی شان است. این افراد قادرند به میل خود اقدامات ابتکاری انجام دهند، تصمیم‌‌های مستقل اتخاذ نمایند و افکار جدید را بیازمایند و به جای اینکه احساس کنند فعالیت‌هایشان از پیش تعیین شده و تحت کنترل دیگران یا اجتناب ناپذیر و همیشگی است، اختیار و اراده فردی خویش را حاکم می‌دانند. خوداختیاری همچنین به برخورداری از حق انتخاب درباره روش‌‌های تلاش و انجام وظیفه، سرعت کار و چارچوب زمانی کار تاکید دارد. همچنین افرادی که با احساس معنی‌دار بودن شغل، توانمند شده‌اند نوآورتر، تاثیرگذارتر و شخصاً کاراتر از دیگران ظاهر می‌شوند‌(مصلحی و همکاران، ۱۳۹۱).
۳- پذیرش نتایج شخصی
افراد توانمند از احساس کنترل شخصی بر نتایج کار برخوردارند. آنان بر این باورند که می‌توانند با تحت تاثیر قرار دادن محیط یا نتایج کار، موجب ایجاد تغییر شوند. پذیرفتن شخصی نتیجه، عبارت است از باورهای فرد در مقطعی از زمان، درباره توانایی وی برای ایجاد تغییر در جهت مطلوب. افراد توانمند اعتقاد ندارند که موانع محیط بیرونی فعالیتهای آنان را کنترل می‌کنند. بلکه بر این باورند که خود قادرند این موانع را کنترل کنند. البته باید در نظر داشت حتی توانمندترین افراد قادر نخواهد بود همه آنچه را روی می‌دهد کنترل کند و چنین هم مدنظر نیست.
عدم احساس کنترل از آن رو که با پیامدهای منفی و زیان‌‌های جسمی و عاطفی همراه است حائز اهمیت می‌باشد. برای مثال معلوم شده است که فقدان کنترل به افسردگی، فشار روانی، نگرانی، روحیه پایین، فقدان بهره‌وری، رخوت و ناتوانی و حتی افزایش احتمال مرگ منتهی شود. در مجموع کنترل‌پذیری از یک سو به توانایی تشخیص حوزه‌‌های تحت تاثیر و نفوذ افراد و از سوی دیگر به اراده و نیز تغییر محیط خارجی به منظور افزایش تسلط بر آن وابسته است.
۴- احساس ارزشمندی
افراد توانمند احساس معنی‌دار بودن می‌کنند. برای اهداف و فعالیتی که به آن اشتغال دارند ارزش قائلند و در کار از نوعی احساس اهمیت شخصی برخوردار می‌شوند. بنابراین، معنی‌دار بودن به نگرش ارزشی معطوف است. فعالیت‌‌های معنی‌دار نوعی احساس هدفمندی، هیجان یا ماموریت برای افراد ایجاد می‌کنند. به طوری که کسب درآمد یا تنها انجام دقیق یک شغل، برای آنها احساس معنی‌داری ایجاد نمی‌کند بلکه موارد بنیادی‌تر و ارزشمندتر در این زمینه اهمیت می‌یابند.
۵- اعتماد
افراد توانمند دارای حس اعتماد هستند. مطمئن‌اند که با آنان منصفانه و یکسان رفتار خواهد شد. اطمینان دارند که حتی در مقام زیردست نیز نتیجه نهایی کارهای آنها، نه آسیب و زیان که عدالت و صمیمیت خواهد بود. معمولاً معنی این احساس آن است که اطمینان دارند صاحبان قدرت به آنها آسیب یا زیان نخواهند رساند و یا این که با آنان بی طرفانه رفتار خواهد شد. با وجود این، حتی در شرایطی که افراد قدرتمند درستی و انعطاف نشان نمی‌دهند افراد توانمند باز هم گونه‌ای احساس اعتماد شخصی را حفظ می‌کنند. افراد دارای اعتماد، ضمن ابراز علاقه به دیگران، تلاش می‌کنند با دیگران و بخش موثری از گروه باشند، پژوهش گرا، خودسامان و مشتاق به یادگیری. همچنین افشاگرتر، در ارتباطات مربوط به خود، صادق‌تر و برای گوش دادن دقیق به دیگران، تواناترند(مصلحی و همکاران، ۱۳۹۱).
۲-۱-۲۱- فرایند توانمندسازی
اولین چیزی که در ارتباط با توانمندسازی می‌بایست محلوظ نظر قرار گیرد این است که توانمندسازی یک فرایند است نه یک رویداد و اجرای موفقیت آمیز آن، نیازمند تعهد، صبر و حوصله از سوی طرفین یعنی مدیریت و اعضای گروه است. (نمودار۲-۷)
فرایند توانمندسازی دارای شش مرحله اساسی است که این مراحل عبارتند از:
۱-تعریف و ابلاغ مفهوم توانمندسازی به اعضای سازمان
۲- هدف‌گذاری و تدوین راهبردها، که برای کارکنان در هر سطح سازمان در انجام تلاشهایشان به منظور توسعه و تقویت توانمندسازی به یک چارچوب سازمانی تبدیل شود.