-۱ فرضها : H₀=0
۰ ≠H₁
فرض صفر نشان دهنده عدم همبستگی و فرض مقابل آن نشان از همبستگی می باشد.
-۲ محاسبه آماره آزمون :
(۳-۶)
-۳محاسبه مقدار t از جدول با توجه به مقادیر بحرانی n و α به صورت زیر:
(۳-۷) t_α/۲,n-2=?
-۴تصمیم گیری در مورد مقدار t محاسبه شده در قسمت قبل:
در صورتی که مقدار t محاسبه شده در محدوده t جدول قرار گیرد، نتیجهگیری میشود که فرض صفر رد شده و لذا ضریب همبستگی به دست آمده معنادار نمیباشد و در صورتی که در محدوده t جدول باشد ضریب همبستگی به دست آمده معنادار میباشد.
اما با توجه به اینکه در نرم افزار SPSS معناداری ضریب همبستگی به وسیله تابع Sig مشخص شده است لذا نیازمند انجام این آزمون نمیباشیم و تنها با بررسی شرط زیر معناداری ضریب همبستگی را بررسی میکنیم:
“در صورتی که مقدار Sig کوچکتر یا مساوی سطح معنادار (مثلاً ۰/۰۵) باشد فرض صفر رد و همبستگی تأیید میشود و در غیر اینصورت فرض مقابل رد میگردد.” (Sig<0/05 نشانه معناداربودن ضریب همبستگی است.)
۳-۱۰-۱-آزمون معناداربودن در الگوی رگرسیون:
در رگرسیون چندگانه، دو یا چند متغیر مستقل وجود دارد و لازم است که برای مشخصشدن معنادار بودن آنها دو آزمون انجام گیرد: ابتدا آزمون معنادار بودن معادله رگرسیون و در مرحله بعد آزمون معنادار بودن هر کدام از ضرایب متغیرهای مستقل در معادله.

۳-۱۰-۲-آزمون معنادار بودن معادله رگرسیون:
در یک معادله رگرسیون چندگانه، چنانچه هیچگونه رابطهای میان متغیر وابسته و متغیرهای مستقل وجود نداشته باشد، میبایست تمامی ضرایب متغیرهای مستقل در معادله، مساوی صفر باشند. بدین ترتیب ما میتوانیم معنادار بودن معادله رگرسیون را آزمون کنیم. این کار با بهره گرفتن از آماره F با فرضهای زیر صورت میگیرد:
معادله رگرسیون معنادار نیست
معادله رگرسیون معنادار است
چنانچه در سطح اطمینان %۹۵(خطای =۰/۰۵α) آماره F محاسبه شده از معادله رگرسیون کوچکتر از مقدار F بدست آمده از جدول باشد فرض H₀ را نمیتوان رد کرد و در غیر اینصورت H₀ رد میشود. واضح است که در صورت رد شدن H₀، معادله رگرسیون معنادار خواهد بود.
۳-۱۰-۳- آزمون معنادار بودن ضرایب:
بعد از آزمون معنادار بودن رگرسیون، بایستی معنادار بودن هر کدام از ضرایب آزمون گردد. هدف از انجام این آزمون آن است که مشخص شود آیا در سطح اطمینان مورد نظر ضریب محاسبه شده مخالف صفر است یا خیر؟ فرضهای این آزمون به شرح زیر است:
ضریب جامعه صفر است
H0=β۰=۰
ضریب جامعه مخالف صفر است
H₁=β_۱≠۰
برای آزمون این فرضیات از آماره t استفاده میشود. اگر در سطح اطمینان %۹۵ (خطای =۰/۰۵α) آماره بدست آمده از آزمون، کوچکتر از t بدست آمده از جدول با همان درجه آزادی باشد، فرض H₀، تأیید شده و در غیر این صورت رد میشود. در این آزمون عدم رد H₀ به مفهوم بیمعنابودن ضریب مورد نظر و رد H₀ به معنی معنادار بودن ضریب مورد نظر است.
۳-۱۱- تعیین صحت مدل رگرسیون و بررسی تأثیر مدل ارائه شده:
جهت بررسی تعیین صحت مدل رگرسیون و موثر بودن مدل ارائه شده میبایست وجود سه شرط زیر را در مورد باقیماندهها با توجه نمودارهای خروجی توسط نرم افزار SPSS بررسی کرد:
-۱باقیماندهها نرمال میباشند.
-۲ واریانس باقیماندهها ثابت است.
-۳ باقیماندهها مستقل میباشند.
با توجه به نمودار هیستوگرام و نمودار احتمال نرمال میتوان نرمال بودن باقیماندهها را بررسی نمود. همچنین به منظور بررسی شرط دوم از نمودار پراکندگی استفاده می شود. در این نمودار مقادیر باقیماندهها در مقابل مقادیر پیشبینی ترسیم شده است. در صورتی که الگوی خاصی در مورد نقاط رسم شده حول محور صفر مشاهده نشود، می توان نتیجه گرفت که واریانس باقیماندهها ثابت است.
به منظور بررسی شرط سوم دو راه حل پیشنهاد میگردد:
اول، اینکه با توجه به نمودار ارائه شده، در صورتی که الگوی خاصی در مورد نقاط رسم شده حول محور صفر مشاهده نشود، می توان نتیجه گرفت که باقیماندهها مستقل میباشند.
دوم، با توجه به آماره دوربین واتسون۱ محاسبه شده در جدول میتوان موضوع مستقل بودن باقیماندهها را بررسی نمود. شرط مستقل بودن به صورت زیر میباشد:
(۳-۸) ۱/۵ < Durbin-Watson < 2/5
فصل چهارم
تجزیه و تحلیل اطلاعات
۴-۱-مقدمه:
در فرایند انجام یک تحقیق علمی پس از گردآوری،استخراج و طبقه بندی داده ها، وارد مرحله جدیدی از فرایند تحقیق می شویم که اغلب تجزیه و تحلیل داده ها نامیده می شود. این مرحله، در تحقیق اهمیت زیادی دارد. چرا که نتایج تلاشها و زحمات فراوان گذشته محقق را نشان می دهد. در این مرحله محقق با بهره گرفتن از روش های مختلف و با تکیه بر معیار عقل سعی می کند اطلاعات و داده ها را در جهت آزمون فرضیه و ارزیابی آن مورد بررسی قرار دهد.
در این بخش از تحقیق سعی بر آن داریم که با بهره گرفتن از روش های آماری مختلف،اطلاعات جمع آوری شده را تجزیه و تحلیل کرده و در نهایت پاسخهایی منطقی برای سوالات تحقیق بیان کنیم. از این رو در این بخش ابتدا آمار توصیفی متغیرهای تحقیق گزارش شده است و سپس با بهره گرفتن از سایر روش های علمی آماری، فرضیات تحقیق را آزمون کرده ایم.
۴-۲- بخش اول: آمار توصیفی
آمارههای توصیفی تحقیق که با بهره گرفتن از
نرمافزار SPSS انجام شد شامل تجربه کاری در حسابرسی، جنسیت و سطح تحصیلات حسابرسان است. که بهترتیب در جداول ۴-۱ و ۴-۲ نشان داده شده است.
جدول ۴-۱-جنسیت

۳-۳-۳- روش حل ۲۳
۳-۳-۴- الگوریتم ژنتیک ۲۶
۳-۳-۴-۱- معرفی کروموزوم‌ها ۲۶
۳-۳-۴-۲- جمعیت اولیه ۲۷
۳-۳-۴-۳- تست شدنی بودن ۲۸
۳-۳-۴-۴- تابع ارزیابی ۲۹
۳-۳-۴-۵- فرایند انتخاب والد ۲۹
۳-۳-۴-۶- عملیات تقاطع ۲۹
۳-۳-۴-۷- عملیات جهش ۳۲
۳-۳-۴-۸- فرایند تخصیص مجدد ۳۲
۳-۳-۴-۹- فرایند انتخاب جمعیت ۳۳
۳-۳-۴-۱۰- معیار توقف ۳۳
فصل ۴: نتایج و تفسیر آنها ۳۴
۴-۱- مقدمه ۳۵
۴-۲- محتوا ۳۵
۴-۲-۱- اجرای الگوریتم بر روی داده‌های قطعی ۳۵
۴-۲-۲- اجرای مدل در محیط احتمالی ۳۷
۴-۲-۳- اجرای مدل در محیط ترکیبی ۴۰
۴-۲-۴- خلاصه ۵۱
فصل ۵: جمع‌بندی و پیشنهادها ۵۲
۵-۱- مقدمه ۵۳
۵-۲- محتوا ۵۳
۵-۲-۱- جمع‌بندی ۵۳
۵-۲-۲- نوآوری ۵۵
۵-۲-۳- پیشنهادها ۵۵
مراجع ۵۷
پیوست‌ها ۶۰
فهرست اشکال
شکل (۳-۱) نمونه‌ای از کروموزوم الگوریتم ارائه شده ۲۷
شکل (۳-۲) نحوه عملکرد عملیات تقاطع تک نقطه ۳۰
شکل (۳-۳) نحوه عملکرد عملیات تقاطع دو نقطه ۳۰
شکل (۳-۴) نحوه عملکرد عملیات تقاطع سه والد ۳۱
شکل (۳-۵) نحوه عملکرد عملیات جهش دو نقطه‌ای ۳۲
شکل (۴-۱) نمودار تغییرات  و  نسبت به  در مثال احتمالی لیو ۳۹
شکل (۴-۲) مختصات نقاط تقاضا و تسهیلات در مدل ارائه شده و مدل‌های معرفی شده در لیو ۳۹
شکل (۴-۳) نمودار تغییرات  و  نسبت به  در مثال ون و ایوامورا ۴۱
شکل (۴-۴) مختصات نقاط تقاضا و تسهیلات در مدل ارائه شده و مدل‌های معرفی شده در ون و ایوامورا ۴۲
شکل (۴-۵) نمودار تغییرات  و  نسبت به  در مثال لیو ۴۴
شکل (۴-۶) مختصات نقاط تقاضا و تسهیلات در مدل ارائه شده و مدل‌های معرفی شده در لیو ۴۵
شکل (۴-۷) نمودار تغییرات  و  نسبت به  در مثال ونگ و واتادا ۴۷
شکل (۴-۸) نمودار تغییرات  و  نسبت به  در مسأله ۲۶ استان ۴۹
شکل (۴-۹) جایابی انبار در مسأله ۲۶ استان ۵۰
فهرست جداول
جدول (۲-۱) مقاله‌های موجود در زمینه جایابی در محیط‌های غیرقطعی ۱۵
جدول (۴-۱) نتایج حاصل از الگوریتم ارائه شده و نرم‌افزار جایابی داسکین بر روی داده‌های گالوائو ۳۶
جدول (۴-۲) نتایج حاصل از الگوریتم ارائه شده و نرم‌افزار جایابی داسکین بر روی داده‌های گالوائو با تعیین تقاضا ۳۶
جدول (۴-۳) مختصات و تقاضای نقاط نقاضا در مسأله لیو ۳۷

جدول ۴-۶ توزیع فراوانی اعضای نمونه آماری برحسب تحصیلات ۹۰
جدول ۴-۷ توزیع فراوانی اعضای نمونه آماری برحسب حوزه محل خدمت ۹۱
جدول ۴-۸ ماتریس همبستگی اسپیرمن میان متغیرهای تحقیق ۹۲
جدول ۴-۹ جدول نتایج آزمون کالموگروف - اسمیرنوف میان متغیرهای تحقیق ۹۳
جدول ۴-۱۰ جدول نتایج آزمون هم‌خطی ۹۴
جدول ۴-۱۱ مدل اندازه‌گیری رهبری (تحولگرا) بر اساس سبک های رهبری ۱۰۲
جدول ۴-۱۲ مدل اندازه‌گیری رهبری تبادلی بر اساس سبک های رهبری ۱۰۴
جدول ۴-۱۳ مدل اندازه‌گیری فراموشی سازمانی بر اساس فراموشی سازمانی ۱۰۶
جدول ۴-۱۴ نتایج آزمون فرضیه ها به روش مدل سازی معادلات ساختاری (حالت استاندارد) ۱۰۹
جدول ۴-۱۵ شاخص های برازندگی مدل ۱۱۲
جدول ۵-۱ نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل داده‌های توصیفی متغیرهای جمعیت شناخت ۱۱۶
جدول ۵-۲ نتایج آزمون همبستگی اسپیرمن میان متغیرهای تحقیق ۱۱۷
جدول ۵-۳ نتایج آزمون فرضیه ها به روش مدل سازی معادلات ساختاری (حالت استاندارد) ۱۱۸
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار ۴-۱ توزیع فراوانی اعضای نمونه آماری برحسب جنسیت ۸۵
نمودار ۴-۲ توزیع فراوانی اعضای نمونه آماری برحسب سن ۸۶
نمودار ۴-۳ توزیع فراوانی اعضای نمونه آماری برحسب سابقه کار ۸۷
نمودار ۴-۴ توزیع فراوانی اعضای نمونه آماری برحسب نوع قرارداد ۸۸
نمودار ۴-۵ توزیع فراوانی اعضای نمونه آماری برحسب تاهل ۸۹
نمودار ۴-۶ توزیع فراوانی اعضای نمونه آماری برحسب تحصیلات ۹۰
نمودار ۴-۷ توزیع فراوانی اعضای نمونه آماری برحسب حوزه محل خدمت ۹۱
فهرست شکل ها
عنوان صفحه
شکل ۲-۱ : فرایند به‌وجود آمدن دانش بر اساس مدل هارت(۲۰۰۰) ۴۰
شکل۳-۱ : مدل مفهومی تحقیق بر اساس پارامترها ۷۴
شکل ۴-۱ مقادیر ضریب استاندارد مولفه های رهبری تحول آفرین(تحولگرا) ۱۰۱
شکل ۴-۲ مقادیر t برای معناداری مولفه های رهبری تحول آفرین(تحولگرا) ۱۰۲

شکل ۴-۳ مقادیر ضریب استاندارد مولفه های رهبری تبادلی(تعاملگرا) ۱۰۳
شکل ۴-۴ مقادیر t برای معناداری مولفه های رهبری تبادلی(تعاملگرا) ۱۰۴
شکل ۴-۵ مقادیر ضریب استاندارد مولفه های فراموشی سازمانی هدفمند ۱۰۵
شکل ۴-۶ مقادیر t برای معناداری مولفه های فراموشی سازمانی هدفمند ۱۰۶
شکل ۴-۷ آزمون فرضیه ها با استقاده از مدل سازی معادلات ساختاری (حالت استاندارد) ۱۰۷
شکل ۴-۸ مقادیر t برای معناداری متغیرها و مولفه های مدل مفهومی تحقیق ۱۰۸
چکیده
تحقیق حاضر با عنوان تاثیر سبک های رهبری بر فراموشی سازمانی هدفمند در دانشگاه قم انجام شد. در این پژوهش سعی شد تا مفهوم فراموشی سازمانی هدفمند به صورت مدلی مفهومی مطرح گردد و ارتباط آن با سبک های نوین رهبری و رضایت شغلی مورد بررسی قرار گیرد.
در این پژوهش برای بررسی سبک های نوین رهبری شامل رهبری تحول آفرین، تبادلی و عدم مداخله‌گر از پرسشنامه رهبری چندعاملی MLQ (آولیو و باس، ۱۹۹۷) استفاده شده است، همچنین برای بررسی فراموشی هدفمند سازمانی از پرسشنامه فراموشی سازمانی (مشبکی و همکاران، ۱۳۹۰) و برای بررسی برای رضایت شغلی از پرسشنامه (کیپنیس و اشمیت، ۱۹۸۸) استفاده شده است. در بحث روایی، پرسشنامه در اختیار استاد راهنما قرار گرفته و تأیید شد. همچنین پایایی با بهره‌گیری از آلفای کرونباخ مورد تأیید واقع شد. روش تحقیق به صورت توصیفی و به روش پیمایشی انجام شده است. در پژوهش حاضر جامعه آماری شامل کارکنان دانشگاه قم می‌باشد که تعدادشان در سال ۱۳۹۳ برابر۳۸۰ نفر است. بر اساس جدول مورگان، تعداد نمونه براساس نمونه گیری ساده تصادفی ۱۸۱ بدست آمده است.
این پژوهش مبتنی بر روش همبستگی با بهره گرفتن از انتخاب نمونه است و از روش مدل سازی معادلات ساختاری بهره گرفته شده است و جهت تجزیه و تحلیل داده‌ها از نرم افزار لیزرل استفاده گردید.
نتایج حاکی از آن است که علی رغم تاثیر بیشتر سبک رهبری های نوین رهبری بر رضایت شغلی، سبک رهبری تحولگرا بر رضایت شغلی تاثیر بیشتری دارد. همچنین بر اساس مدل معادلات ساختاری پرهیز از عادات بد با نمره عاملی ۰٫۶۲ تاثیر بیشتری از یادگیری زدایی بر فراموشی سازمانی هدفمند دارد.
واژگان کلیدی : مدیریت دانش، فراموشی سازمانی هدفمند، رهبری تحول آفرین، رهبری تبادلی، رهبری عدم مداخله‌گر، رضایت شغلی.
فصل اول
کلیات پژوهش
۱-۱ مقدمه
با توجه به اهمیت رهبری در سازمان های دولتی و خصوصی، جامعه جهانی به این نتیجه رسیده است که انتخاب بهترین سبک رهبری در سازمان می‌تواند رضایت شغلی مطلوبی را ایجاد نماید. از سوی دیگر در عصر ارتباطات، سازمان ها برای بهبود جایگاه رقابتی خود مجبورند از مدیریت دانش بهره‌گیرند، لذا فراموشی سازمانی به عنوان نوین ترین سیستم مدیریت دانش تاثیر بسزایی در این امر دارد. در این فصل ابتدا مسأله مد نظر در این تحقیق بیان خواهد شد و در ادامه به اهمیت این پژوهش پرداخته می‌شود. اهداف و فرضیه های تحقیق، قلمرو تحقیق اعم از زمانی، مکانی تحقیق از نظر خواهدگذشت.
۱-۱ بیان مسئله
در دهه اخیر جامعه جهانی پا به دوره ای نوین به نام عصر ارتباطات گذاشته است. در این دوران نه تنها افزایش حجم اطلاعات و فعالیت های مربوط به اطلاع رسانی، بلکه تحولاتی که به تغییر جامعه کشاورزی، جامعه مبتنی بر صنعت و جامعه مبتنی بر اطلاعات مرتبط می باشد، بسیار چشمگیر و بارز است. از این رو شرکت ها، سازمان ها و جوامع بشری امروزی، برای رقابت و نگهداشت خود و سازمان های شان و نیز بهبود جایگاه رقابتی خود مجبور به بکارگیری سیستم های نوین مدیریت دانش هستند، چرا که یادگیری سازمانی و ذخیره دانش درون سازمانی لازمه رقابت پذیری در شرکت ها و سازمان ها در عصر ارتباطات و اطلاعات است(دی هالن و فیلیپس، ۲۰۰۴).
یکی از مناسب ترین استراتژی هایی که سازمان ها می توانند جهت دستیابی و حفظ مزیت رقابتی اتخاذ کنند، تمرکز بر روی سرمایه فکری و دانش افراد است، در این بین توانایی خلق، انتقال و نگهداری دانش شاید مهم ترین موضوع مورد نظر در مدیریت دانش است(لین، ۲۰۰۷). به بیان دیگر، برای تکمیل یادگیری سازمانی، فراموشی ابزار بسیار مهمی است که مدیران با دانش و موفق امروزی آن را به کار می‌گیرند تا به دانش سازمانی، ساختار و شکل مناسبی دهند. علیرغم اینکه تحقیقات نسبتاً وسیعی در خصوص یادگیری سازمانی و نیز مدیریت دانش انجام شده، اما میزان توجه به فراموشی سازمانی بسیار کمتر بوده است(فرناندز و سان،۲۰۰۹).
بر اساس تعریف صاحب نظرانی از جمله فرناندز و سان، در سال ۲۰۰۹ فراموشی سازمانی به عنوان از دست دادن آگاهانه یا ناآگاهانه دانش سازمانی است که در هر سطحی مورد توجه قرار می‌گیرد؛ فراموشی سازمانی ناتوانی در یادگیری موضوعات سازمانی نیست، بلکه فراموشی، فرآیندی است که پس از یادگیری اتفاق می‌افتد. از این رو می‌توان فراموشی سازمانی را به صورت زیر تعریف کرد: فراموشی سازمانی، پیامد مجموعه اقدامات درون سازمانی و برون سازمانی است که در آن یک سازمان آگاهانه (هدفمند) و یا ناآگاهانه (تصادفی) بخشی از دانش موجود سازمان را از دست می‌دهد.در خصوص انواع فراموشی، دی هالن و فیلیپس، در سال ۲۰۰۴ فراموشی سازمانی را در چهار طبقه بر اساس دو بعد روش فراموشی (فراموشی هدفمند در برابر فراموشی تصادفی) و نوع دانش فراموش شده (دانش جدید در برابر دانش موجود)، در نظرگرفتند. واضح است که ناتوانی در کسب دانش و نابودی حافظه از پیامدهای منفی فراموشی و یادگیری زدایی و پرهیز از عادات بد از پیامدهای مثبت آن است که با وضعیت رقابت پذیری سازمان ها در ارتباط است، به طوری که گائو و ژانگ (۲۰۰۶)، نتیجه تحقیق خود را این چنین بیان می کنند که: فراموشی سازمانی کنترل نشده (تصادفی)، باعث تضعیف رقابت پذیری شرکت می‌شود و فراموشی کنترل شده (هدفمند) از مراحل ضروری یادگیری سازمانی است.
تفاوت مهم بین مدیر تحولگرا و تعاملگرا این است که مدیر تحولگرا الهام دهنده بینش مشارکتی است و با توانمندسازی کارکنان و تجلیل از پیشرفت ها، پیروان را به رهبر می‌کند، اما مدیر تعاملگرا فقط به حفظ وضع موجود می‌پردازد.(احسانی و حاج هاشمی، ۱۳۸۴)
به طور کلی، باس و آولیو(۲۰۰۴) معتقدند که رهبری تحولگرا، زمانی شکل می گیرد که رهبر علائق کارکنانش را ارتقا و توسعه بخشد، آگاهی و پذیرش برای ماموریت و مقصد گروه را ایجاد کند و کارکنان را به دیدن فراسوی منافع خویش برای منافع گروه برانگیزاند‌ و رهبران تحول آفرین با ترجیح اثربخشی بر کارایی سعی در بکارگیری منابع انسانی سازمان به گونه ای موثر در جهت رسیدن به اهداف سازمانی را دارند. مطالعه رضایت شغلی از دو بعد حائز اهمیت است: نخـست، از جنبـه انـسانی کـه شایسته است با کارکنان به صورت منصفانه و با احترام رفتار گردد و دوم، از جنبه رفتاری که توجه به رضایت شغلی می‌تواند رفتار کارکنان را به گونه‌ای هدا یت نماید که بر کارکرد و وظایف سازمانی آن ها تأثیر بگذارد و به بروز رفتارهای مثبت و منفی از طرف آن ها منجر گردد(اسپکتر ، ۲۰۰۰).

۲۰۱۰

–

بخش چهارم
تاثیر اقدامات نظامی شورای همکاری خلیج فارس بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران
مقدمه
فضای پیرامونی جمهوری اسلامی ایران پس از وقوع انقلاب اسلامی امنیتی شده و از جمله دلایل آن
می توان به فرارسیدن نقطه اوج تولید نفت، ظهور ژئوپلیتیک شیعه ، گسترش تروریسم در خاورمیانه، مطرح شدن بحث خاورمیانه بزرگ و دموکراسی سازی کشورهای منطقه ، حمله آمریکا به کشورهای افغانستان و عراق ،درگیر شدن سوریه بعنوان محور مقاومت در جنگ فرسایشی داخلی و نیز تسلط گروه تروریستی داعش بر مناطق قابل توجهی از کشورهای سوریه و عراق اشاره نمود که همه این موارد به علاوه مناقشه هسته ای جمهوری اسلامی ایران با کشورهای غربی می تواند بصورت بالقوه و در برخی موارد بالغعل تهدیداتی را علیه امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران ایجاد نماید . از جمله دیگر موارد مهم و قابل توجه تهدید کننده امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران در سطح کلان ، می توان به اقدامات خصمانه کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس و همکاری آنها با کشورهای غربی بویژه آمریکا اشاره نمود که به انحاء مختلف سیاسی ، نظامی و اقتصادی در حال تهدید منافع و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران می باشند و رهبر معظم انقلاب نیز در سخنرانی مورخه ۱۹/۱۰/۹۳ در جمع مسئولین نظام به خوبی به این نکته اشاره و اظهار داشتند « تمرکز برخی کشورهای منطقه بر معارضه با ایران اشتباهی بزرگ است » که این جمله حاکی از عمق دشمنی برخی کشورهای همسایه و مجاور کشورمان با نظام جمهوری اسلامی ایران و تهدید امنیت ملی کشور از این ناحیه می باشد .
در این بخش تلاش می گردد ضمن تبیین مفهوم تهدید امنیت ملی نسبت به بررسی ویژه تاثیر اقدامات نظامی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران اقدام گردد .
فصل اول
مفهوم شناسی تهدیدات امنیت ملی
۱ –۱ مفهوم شناسی
با عنایت به قصد بررسی تاثیر اقدامات نظامی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران و تهدیدات متصوره از این ناحیه ، ابتدا نسبت به مفهوم شناسی واژه های تهدید و امنیت ملی اقدام می گردد .
۱-۱- ۱ تهدید
تهدید یکی از مهم ترین مفاهیم در حوزه مطالعات امنیتی است ، تا جایی که بسیاری از نظریه پردازان و متفکران این حوزه امنیت را با تهدید معنا نموده اند و حتی رویکرد « نا امنی به جای امنیت » خود به یکی از رویکردهای مسلط مطالعات امنیتی تبدیل شده و در این چارچوب آنچه در مرکز مباحث قرار دارد ، تهدید است (عبداله خانی ، ۱۳۸۶ ؛ ۱۳)
تهدید از سه بخش اساسی «کارگزار یا عامل تهدید » ، «حوزه تهدید » و «موضوع تهدید» تشکیل شده است . عامل تهدید در واقع هویت ( شخص یا سازمانی ) یا چیزی است که به طور بالفعل یا بالقوه توانایی ایجاد ، انتقال یا پشتیبانی از تهدید را دارد ، در حال که حوزه تهدید هویت یا چیزی است که موجودیت و یا دارایی های حیاتی آن در معرض خطر قرار گرفته است و در نهایت موضوع تهدید ، وضعیت ، پدیده ، فعالیت یا رخدادی است که به نظر می رسد قابلیت های درونی و بیرونی انتقال ، پشتیبانی یا ایجاد خطر در موجودیت یا دارایی های حیاتی بازیگر مورد آماج را در خود دارد . بعنوان مثال در بحث حمله احتمالی آمریکا به جمهوری اسلامی ایران ، عامل تهدید آمریکا ، موضوع تهدید حمله نظامی و حوزه تهدید جمهوری اسلامی ایران می باشد (عبداله خانی ، ۱۳۸۶ ؛ ۲۱ و ۲۵)
تهدید به عنوان موقعیتی تعریف شده است که در آن یک کنش گر یا گروه توانایی یا نیت تحمیل پیامد منفی بر کنش گر یا گروه دیگری دارد . تهدیدها احتمالی هستند زیرا ممکن است تحقق پیدا کنند و یا شاید عملی نشوند . بطور گسترده تر می توان تهدیدها را به دو گروه تقسیم نمود ، تهدید علیه فرد و تهدید علیه مجموعه ای از افراد . در روابط بین الملل و سیاست خارجی ، تحلیلگران و سیاست گذاران بیشتر روی تهدیدهای جمعی متمرکز می شوند و تهدیدهای جمعی می تواند به سه نوع تهدیدهای نظامی ، تهدیدهای اقتصادی و تهدیدهای فرهنگی متجلی شوند ( لطفیان ، ۱۳۸۹ ؛ ۶)
لغتنامه های معتبر بین المللی از تهدید تعاریف کمابیش مشابهی ارائه نموده اند . لغتنامه وبستر^[۴۱] برای تهدید دو تعریف ارائه نموده است ، نخست تهدید را بیان و ابراز قصد آسیب رساندن ، نابود یا تنبیه کردن دیگران از روی انتقام یا ارعاب می داند و در تعریف دوم ان را نشان دادن خطر ،آسیب و شرارت قریب الوقوع مانند جنگ تعریف کرده است .

لغتنامه لانگمن ^[۴۲] سه تعریف از تهدید ارائه نموده است ، نخست تهدید را بیان آشکار آسیب رساندن به کسی یا ناراحت کردن و به درد سر انداختن او میداند ؛ در تعریف دوم ، آن را احتمال وقوع حادثه ای بسیار بد معنا کرده و در تعریف سوم ، تهدید را شخص یا چیزی که به عنوان خطر شناخته می شود معرفی نموده است(عبداله خانی ، ۱۳۸۶ ؛ ۲۲)
ریچارد اولمان در تعریف تهدید می گوید : « تهدید نسبت به امنیت ملی عبارت از عمل یا پیامد یک سلسله از حوادث است که یا طی زمانی کم و بییش کوتاه ، کیفیت زندگی ساکنان کشور را مورد چالش قرار دهد و یا گزینه ها و دامنه اختیار فراروی حکومت ، دولت یا کنش گران غیر حکومتی را به شدت محدود کرده و آنها را در تنگنا قرار دهد ( افتخاری ، ۱۳۸۱ ؛ ۴۹ )
معناسازی تهدید با قدرت حمله یکی دیگر از تعاریف این واژه است . بر این اساس ، تهدید عبارت است از «سنجش قدرت حمله که با توجه به پارامترهایی نظیر توانایی و انگیزه تهدیدگر یا مهاجم و چگونگی اعمال آن بیان می گردد » .
چنانچه سیستمی معتقد باشد که ملل و دولت های دشمن از عوامل تهدید هستند ، در اینجا باید از طریق معیارهای مورد نظر به تعیین ملل یا دولت های دشمن بپردازد ، برای مثال ممکن است جمهوری اسلامی ایران در تعیین ملل یا دولت های دشمن معیارهای زیر را به کار گیرد :

• ملت ها و دولت هایی که براندازی حاکمیت جمهوری اسلامی ایران یکی از اهداف و دغدغه های مهم آنان است .

• ملت ها و دولت هایی که از کشور و ملت ایران متنفر هستند و برای نابودی آنها به صورت نظام مند تلاش می کنند .

• ملت ها و دولت هایی که حذف شیعیان یا نابودی جامعه شیعیان و شیعه کشی را در برنامه های اصلی خود گنجانده و به آن عمل می کنند .

• ملت ها یا دولت هایی که به دنبال تجزیه سرزمین ایران هستند .

• ملت ها یا دولت های غیرمسلمانی که به زور سرزمین های اسلامی را غصب و مسلمانان آن دیار را به صورت سیستماتیک قتل عام می کنند .

با تعیین ملل و یا دولت های دشمن می توان به این نتیجه رسید که آنان به صورت بالقوه تهدید هستند ، لذا اقدامات دشمن از هر نوع و شکلی که باشد ، در درجه اول به صورت تهدید نگریسته می شود ، مگر آنکه خلاف آن اثبات گردد .
نکته دیگر در خصوص تهدید ، انگیزه تهدید است که به چهار دسته اصلی بشرح ذیل تقسیم بندی
می گردد :

• انگیزه های ایدئولوژیک

• انگیزه های منفعت محور(سود)

• انگیزه های فردی

• انگیزه های ملی

این انگیزه ها می توانند به صورت ترکیبی باشند و می توان انگیزه های دیگری را به این مجموعه اضافه نمود اما بنظر می رسد اصلی ترین انگیزه ها نزد عوامل تهدید موارد فوق باشند . مثلاً ممکن است انگیزه
رژیم صهیونیستی و آمریکا از تهدید جمهوری اسلامی ایران ایدئولوژیک تعیین گردد . انگیزه های منفعت محور بیشتر به منظور حفظ دارایی های مادی یا توسعه آنها تحریک می شوند . انگیزه های ملی نیز بیشتر به مسئله بقاء سرزمین و یکپارچگی و هویت ملی باز می گردد (عبداله خانی ، ۱۳۸۶ : ۲۸-۳۳)
نکته مهم دیگری که بایستی در خصوص تهدید به آن اشاره و در تعیین تهدیدات امنیت ملی به آن توجه نمود ، تقسیم بندی تهدی به دو نوع تهدیدات بالقوه و تهدیدات بالفعل است که برای شناسایی هر یک شاخص هایی بشرح ذیل در نظر گرفته شده است :
تهدیدات بالقوه
تهدیدات بالقوه یا خطرهای احتمالی را می توان بر اساس شاخصه های زیر مورد شناسایی قرار داد :

• هنوز پدیده ، روند ، وضعیت یا فرایند از هویتی مستقل در چارچوب موضوع و عامل تهدید امنیتی برخوردار نشده است . یعنی پدیده ، روند یا وضعیت هنوز در چارچوب هویت های دیگر قرار داشته و تعریف می گردد .

رابطه ۳-۱: ۱۰۰ (EC₁/ EC₂) = شاخص پایداری غشاء
شکل ۳-۶ دستگاه ECسنج
۳-۶-۲-۳ محتوای رطوبت نسبی (RWC)
از روش بار و ویترلی^[۶۱] (۱۹۶۲) استفاده شد. ۴ برگ از هر کرت در ۵۰ درصد گل­دهی انتخاب و بلافاصله به آزمایشگاه منتقل شدند. به قطعات ۲ سانتی­متری تقسیم و با دقت ۰۰۱/۰ گرم توزین گردیدند (FW). سپس این قطعات به­منظور تعیین وزن تورژسانس به مدت ۲۴ ساعت در شدت نور کم در ۱۰۰ میلی­لیتر آب مقطر قرار داده شدند و وزن اشباع آن­ها اندازه ­گیری شد (SW)، (شکل ۳-۷). در نهایت این برگ­ها به مدت ۴۸ ساعت در دمای ۷۵ درجه سانتی ­گراد در آون نگهداری و سپس وزن خشک آن­ها تعیین گردید (DW). درصد رطوبت نسبی برگ با بهره گرفتن از رابطه۳-۲ محاسبه شد.
رابطه ۳-۲:%RWC=(FW-DW/SW-DW)100
شکل ۳-۷ اندازه ­گیری محتوای رطوبت نسبی برگ (RWC)
۳-۶-۲-۴ سنجش کلروفیل
مقدار کلروفیل براساس روش معرفی شده توسط آرنون^[۶۲] (۱۹۴۹) با استون ۸۰ درصد استخراج شد. میزان جذب نور توسط عصاره استخراج شده با بهره گرفتن از دستگاه اسپکتروفتومتر در طول موج ۶۶۳ و ۶۴۵ نانومتر تعیین گردید (شکل ۳-۸). بدین صورت که از برگ­های هر تیمار ۱/۰ گرم جدا و درون فالکون­هایی حاوی ۱۰ میلی­لیتر استون ۸۰ درصد به مدت ۴۸ ساعت غوطه­ور شدند. در این مدت فالکون­ها در مکانی بدون نور نگه­داری شدند. سپس نمونه گیاهی از محلول استون جدا و محلول باقی­مانده قرائت شد. غلظت کلروفیل از طریق روابط ۳ تا ۵ به­دست آمد. در این روابط V حجم نمونه استخراج شده و W وزن تر نمونه است (اشرف و همکاران، ۱۹۹۴).
رابطه ۳-۳: (w 1000)/v[(جذب درnm645) 69/2- (جذب در nm663) 7/12[=کلروفیل a
رابطه ۳-۴: (w 1000)/v[(جذب درnm663) 69/4- (جذب در nm645) 9/22[=کلروفیل b
رابطه ۳-۵: (w 1000)/v[(جذب درnm663) 02/8+ (جذب در nm645) 2/20[=کلروفیل کل
شکل ۳-۸ دستگاه اسپکتروفتومتر برای سنجش کلروفیل

۳-۶-۲-۵ دمای سایه انداز
به­منظور اندازه ­گیری دمای سایه­انداز جامعه گیاهی، از دستگاه دماسنج (ترمومتر) مادون قرمز استفاده شد. دمای سایه­انداز در مرحله­ گل­دهی، در بین ساعت­های ۱۱تا ۱۳ روزهای آفتابی و بدون وزش باد و سه تا چهار روز پس از آبیاری مرزعه اندازه ­گیری شد (آینه^[۶۳] و همکاران، ۲۰۰۲). در هنگام اندازه ­گیری دمای سایه­انداز، دماسنج با زاویه ۳۰ درجه نسبت به سطح افق در فاصله حدود نیم متر از سطح گیاه برای اندازه ­گیری دمای بالای سایه­انداز و نیم متر فاصله از کف سایه­انداز برای اندازه ­گیری دمای پایین سایه­انداز قرار گرفت.
۳-۶-۲-۶ عدد کلروفیل متر (SPAD)
جهت محاسبه عدد کلروفیل متر از دستگاه کلروفیل متر استفاده گردید. از هر کرت، از خطوط میانی، ۳ بوته و از هر بوته جوان­ترین برگ گسترش یافته انتخاب و از هر برگ ۳ نقطه سبزینه­ا­ی قرائت گردید (شکل ۳-۹). محل قرار گرفتن دستگاه تقریبا در فاصله دو سوم و یک سوم به ترتیب از نوک برگ و پایه­ برگ در نظر گرفته شد. از اندازه ­گیری در نور مستقیم اجتناب و تمام اندازه ­گیری­ها در ساعت ۱۲ تا ۱۴ بعد از ظهر صورت گرفت (عباسی و همکاران، ۱۳۸۸).
شکل ۳-۹ دستگاه کلروفیل­متر (SPAD) برای قرائت عدد کلروفیل
۳-۶-۲-۷ آنزیم پراکسیداز
مراحل استخراج: نیم گرم نمونه برگی فریز شده در یخچال ۸۰- درجه سانتی ­گراد در هاون چینی پودر گردید سپس مقدار ۱میلی­لیتر بافر استخراج با ترکیب: Tris ، EDTA، ساکارز و آب مقطر (۴/۷= pH) و بافرفسفات پتاسیم ۱۰ میلی­مولار (۷= pH) به آن اضافه شد. ترکیب حاضر به مدت ۳۰ دقیقه ساییده شد تا عصاره همگن و یکنواختی حاصل شود. تمامی مراحل مربوط به استخراج بایستی بر روی یخ انجام و فضای اطراف نمونه­ها با یخ، سرد نگه داشته شود (شکل ۳-۱۰ الف). سپس ترکیب حاضر به میکروتیوب منتقل و به دنبال آن در ۱۵۰۰۰ دور در دقیقه در دمای ۴درجه سانتی ­گراد به مدت ۲۵ دقیقه سانترفیوژ شده، عصاره شفاف از محلول جدا شده و در یخچال ۸۰- نگه­داری شد.
فعالیت آنزیم پراکسیداز براساس روش ارائه شده توسط چانس و مهلی^[۶۴] (۱۹۵۵) انجام شد. اندازه ­گیری آنزیم از طریق اضافه نمودن ۱۰ میکرولیتر عصاره آنزیمی به ۲ میلی­لیتر محلول شامل بافر فسفات ۱۰۰ میلی­مولار (۷= pH)، آب مقطر دو بار تقطیر، پراکسید هیدروژن ۷۰ میلی­مولار محلول در فسفات پتاسیم ۱۰۰ میلی­مولار و گوئیکول ۱۰ میلی­مولار در آب مقطر دو بار تقطیر صورت پذیرفت. از محلول فوق جهت بلانک کردن دستگاه استفاده می­کنیم به­ طوری که ۲ میلی­لیتر از محلول واکنشی که فاقد عصاره آنزیمی را درون کووت دستگاه ریخته و سپس در طول موج ۴۷۰ نانومتر دستگاه اسپکتروفتومتر را صفر می­کنیم (شکل ۳-۱۰ ب و ج). سپس برای ترسیم منحنی فعالیت آنزیم پراکسیداز، ۱۰ میکرولیتر از عصاره آنزیمی را به مخلوط واکنشی اضافه نموده و منحنی پراکسیداز در مدت زمان ۱۲۰ ثانیه و بر حسب Abs/min می­ شود. روند صحیح منحنی آنزیم پراکسیداز در طول موج ۴۷۰ نانومتر به­ صورت سیر صعودی است.

شکل ۳-۱۰ از راست به چپ (الف) عصاره گیری (ب) ریختن عصاره در کووت (ج) دستگاه اسپکتروفتومتر جهت اندازه ­گیری فعالیت آنزیم
۳-۲-۶-۸ تعداد روز تا ۵۰ درصد غنچه­دهی و گل­دهی و رسیدگی فیزیولوژیک
این صفت با یادداشت برداری تعداد روزها از تاریخ کاشت تا رسیدن به ۵۰ درصد غنچه­دهی و گل­دهی و رسیدگی فیزیولوژیک اندازه ­گیری شد.
۳-۶-۳ صفات کیفی
۳-۶-۳-۱ درصد روغن دانه
از روش پیشنهادی پوریم^[۶۵] (۱۹۹۵) استفاده شد. دانه آسیاب شده به مقدار ۱ گرم توزین، در کاغذ صافی پیچیده شدند و به فالکون­های ۵۰ میلی­لیتری منتقل، سپس ۶ میلی­لیتر پترولیوم­اتر به نمونه­ها اضافه شد. فالکون­ها ۲۴ ساعت بر روی شیکر ۱۰۰ دور بر دقیقه در دمای ۲۵ درجه سانتی ­گراد قرار گرفتند. بعد از ۲۴ ساعت پترولیوم­اتر درون فالکون تخلیه و مجدداً ۶ میلی­لیتر به آن­ها اضافه شد و دوباره به مدت ۲۴ ساعت بر روی شیکر قرار گرفتند (شکل ۳-۱۱). بعد از گذشت مدت ذکر شده نمونه برای تبخیر پترولیوم­اتر درون آون با دمای ۴۰ درجه سانتی ­گراد قرار گرفتند تا کاملا عمل تبخیر صورت پذیرد. در انتها نمونه ها وزن شده و اختلاف وزن آن با نمونه مصرفی درصد روغن را نشان می­دهد. عملکرد روغن از رابطه ۳-۸ محاسبه می­گردد.
رابطه ۳-۸: عملکرد دانه درصد روغن = عملکرد روغن
شکل ۳-۱۱ دستگاه شیکر
۳-۶-۳-۲ نیتروژن دانه و برگ
میزان نیتروژن دانه و برگ توسط کجلدال سنجیده شد. بدین منظور در مرحله­ گل­دهی کامل از ۱۰ بوته در هر کرت آخرین برگ نمو یافته جدا شد و به مدت۴۸ ساعت در آون با دمای ۱۰ درجه سانتی ­گراد قرار گرفت. سپس به منظور اندازه ­گیری نیتروژن دانه و برگ ۵/۰ گرم نمونه از دانه و برگ­های هر تیمار آسیاب و در لوله­های مخصوص آزمایش ریخته شد. سپس مقدار ۱۰-۷ میلی­لیتر اسید سولفوریک غلیظ (۹۸-۹۵) درصد به همراه یک قرص کاتالیزور به لوله­ها اضافه شد. سپس با بهره گرفتن از هیتر برقی که در مدت زمان ۲ ساعت دمای آن به تدریج به ۴۰۰ درجه سانتی ­گراد رسانده شد. پس از اتمام عملیات هضم، نمونه­ها به مدت ۱ ساعت در دمای اتاق قرار گرفتند تا خنک شده و به هر یک از نمونه­ها بین ۷-۱۰میلی­لیتر آب مقطر اضافه شد. سپس بوسیله­ی دستگاه کجلدال میزان نیتروژن دانه و برگ محاسبه شد (شکل ۳-۱۲). لازم به ذکر است ۴ نمونه شاهد هم تهیه شد که قبل از اندازه ­گیری نمونه­های اصلی برای کالیبره کردن دستگاه استفاده شد (برمنر^[۶۶]، ۱۹۹۶).

شکل ۳-۱۲ اندازه ­گیری درصد نیتروژن توسط دستگاه کجلدال
۳-۶-۳-۳ محتوای بُر در گیاه
تعیین محتوی بُر در گیاه با روش رنگ­سنجی و با بهره گرفتن از دستگاه اسپکتروفتومتر انجام شد. برای تعیین محتوای بُر در گیاه در اواسط مرحله گل­دهی، سه بوته از هر کرت انتخاب شد و در داخل آون به مدت ۴۸ ساعت در دمای ۷۵ درجه سانتی ­گراد خشک شد. سپس از نمونه­های هر کرت ۵/۰ گرم برداشته و در کوره به مدت ۲ ساعت در دمای ۵۰۰ درجه سانتی ­گراد خاکسترگیری به عمل آمد. به نمونه­های خاکسترگیری شده ۱۰ میلی­لیتر اسید کلریدریک ۲/۰ نرمال اضافه شد. سپس محلول­های به دست آمده از صافی گذرانده شد و با آب مقطر به حجم ۱۰۰ میلی­لیتر رسانده مشد. و این نمونه­ها آماده رنگ آمیزی گردیدند. از هر کدوم از محلول­ها نمونه یک میلی­لیتر برداشته می­ شود. و با بهره گرفتن از معرف کورکامین رنگ آمیزی شدند. در ادامه با بهره گرفتن از دستگاه اسپکتروفتومتر در طول موج ۵۴۰ نانومتر عدد نشان داده شده توسط دستگاه قرائت شد و براساس منحنی استاندارد مطابقت داده شد و غلظت بُر در ماده خشک گیاهی براساس میلی­گرم بُر در کیلوگرم ماده خشک گیاهی محاسبه ­گردید (شکل ۳-۱۳).
۳-۷ آنالیز آماری
تجزیه واریانس تمام صفات آزمایشی با بهره گرفتن از نرم افزار آماری SAS انجام شد. مقایسه میانگین­ها با آزمون حداقل اختلاف معنی­دار (LSD) در سطح احتمال خطای ۵ درصد انجام گرفت. در صورت معنی­داری اثر متقابل فاکتورها، از تفسیر اثر اصلی هر کدام از فاکتورها بطور جداگانه خودداری شد و تنها برش­دهی اثر متقابل صورت گرفت. هم­چنین صرف نظر از معنی­دار شدن یا نشدن اثر متقابل، برای مشخص شدن تیمارهای برتر، مقایسه میانگین ترکیب­های تیماری صورت گرفت. هم­چنین جهت بدست آوردن معادله­های مختلف و رسم نمودارها از نرم افزار Excell استفاده شد. لازم به ذکر است که داده ­های عملکرد، اجزا عملکرد و صفات مورفولوژیک با سه تکرار، اما داده ­های صفات فیزیولوژیک با چهار تکرار تجزیه شدند.
شکل ۳-۱۳ اندازه ­گیری غلظت بُر با روش اسپکتروفتومتری
فصل چهارم
فصل چهارم
نتایج و بحث
نتایج مطالعه حاضر نشان می­دهد که تاریخ­ کاشت دیر هنگام و مصرف بُر اثر قابل ملاحظه­ای بر عملکرد و اجزای عملکرد دارد. برای پی بردن به این موضوع، تأثیر تنش گرمای آخر فصل و روش مصرف بُر را بر صفات متخلف کلزا مورد بررسی قرار می­گیرد.
۴-۱ صفات فیزیولوژیک
۴-۱-۱ شاخص سطح برگ در ۵۰ درصد گل­دهی
شاخص سطح برگ یک معیار تقریبی از مساحت برگ­ها در واحد سطح زمین است. می­توان گفت که شاخص سطح برگ از پارامتر­های مهم در ارزیابی رشد یک جامعه گیاهی است که اندازه و پویایی آن به عوامل متعدد بستگی دارد. نتایج این پژوهش نشان داد که میزان شاخص سطح برگ کاملاً تحت تأثیر شرایط حرارتی و تغذیه­ای محیط است.
اثر تاریخ کاشت و کاربرد بُر در سطح احتمال خطای یک درصد معنی­دار بود (جدول ۴-۱). بیشترین سطح برگ مربوط به تاریخ کاشت اول با میانگین ۹۶/۳ و کمترین سطح برگ مربوط به تاریخ کاشت چهارم با میانگین۰۲/۲ بدست آمد (شکل ۴-۱). در مورد کاربرد بُر بیشترین عدد با میانگین ۷۳/۳ از مصرف بُر به­ صورت خاک کاربرد و کمترین عدد با میانگین ۴۶/۲ از عدم مصرف بُر حاصل گردید (شکل ۴-۲).
دما یکی از عوامل مهم در رشد، توسعه و دوام سطح برگ­ها، است (مدحج و فتحی، ۱۳۸۷). در گندم کاهش سطح برگ در تاریخ­ کاشت تأخیری می ­تواند یکی از دلایل کاهش عملکرد باشد، زیرا در فاصله زمانی قبل و بعد از گل­دهی، وجود شاخص سطح برگ پایین باعث کاهش تولید ماده خشک کل و عملکرد دانه می­ شود (رادمهر، ۱۳۷۶). تأخیر در کاشت و افزایش میانگین دما در فصل رشد باعث کاهش طول مراحل نمو از جمله دوره آغازش برگ می­ شود، لذا تعداد برگ­ها و اندازه­ آنها کاهش می­یابد (هی و واکر، ۱۳۸۳).
در توصیف دلیل افزایش شاخص سطح برگ در اثر کاربرد عنصر بُر باید گفت که بُر باعث تولید بیشتر کلروفیل در برگ­های گیاه، افزایش فتوسنتز و در نتیجه افزایش سطح سبز برگ می شود (ویتش^[۶۷] و همکاران، ۱۹۹۷). کاربرد مقدار مناسب بُر از طریق اثر بر رشد و توسعه سلول­ها، تکامل و ترمیم آوندها و بهبود سیستم انتقال مواد (متشرع­زاده و ملکوتی، ۱۳۷۸) منجر به ایجاد سطح برگ بیشتر در کلزا شده است. ژو^[۶۸] و همکاران (۱۹۹۸) در نتایج آزمایشات خود با کاربرد بُر ارتفاع متوسط بالاتر و سطح برگ بیشتر گیاه را در مراحل ابتدایی و انتهایی گیاهچه گزارش نمودند.