طرح پژوهش
۱-۱- مقدمه
امروزه، مردم سراسر جهان با مشکل چاقی مواجه هستند و چاقی در همه کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه شیوع یافته است. چاقی موجب بسیاری از بیماری­ها می­ شود و سلامت افراد با چاقی به مخاطره می­افتد. مسئله دیگر که امروزه افراد چاق با آن مواجه هستند مشکل تناسب اندام است که چاقی را به یک معضل تبدیل کرده است. چاقی مختص به جنس خاصی نیست و افراد هر دو جنس و در تمامی سنین می­توانند چاق باشند. با توجه به اینکه، پیشگیری بهتر از درمان است؛ ضروری است که همه افراد، اعم از کودک، جوان، پیر، دختر و پسر از چاقی جلوگیری کنند. از آنجایی که چاقی دوران کودکی خود دلیلی برای چاقی بزرگسالی است، پس بهتر است میزان چاقی در کودکان را کنترل کرد.

عدم فعالیت بدنی و نیز عوامل محیطی و ژنتیکی نیز نقش مهمی در توسعه چاقی دارد. به طور کلی، افزایش بروز چاقی در سطح جهان ممکن است در نتیجه مشکلات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایجاد شود. از نگرانی­های خاص، افزایش چاقی در میان کودکان است که به افزایش مرگ و میر در میان بزرگسالان جوان منجر می­ شود و همچنین چاقی کودکان پیش بینی کننده قوی برای چاقی بزرگسالی است.
۱-۲- بیان مساله
بدیهی است شواهد روشنی وجود دارد که اضافه وزن و چاقی با طیف وسیعی از مشکلات بهداشتی در ارتباط است. نتایج بسیار رایج چاقی در دوران کودکی و نوجوانی با اختلال روانی- اجتماعی و انزوای اجتماعی همراه است. عوارض ارتوپدی در کودکان چاق به خوبی شناخته شده است. برای مثال کودکان چاق به طورگسترده­ای، پاهای صاف دارند که فشار استاتیک و دینامیک بر روی کف پا افزایش می­یابد (۱). عوارض کبدی ناشی از چاقی نیز ممکن است وجود داشته باشد، به خصوص استیتوهپاتوزیس^[۱] در غیر الکلی­ها، همچنین افزایش رفلکس معده­ای - روده­ای و اختلالات تخلیه در نتیجه فشار داخل شکمی به دلیل افزایش چربی شکمی و چاقی دلیل عمده سنگ­های صفراوی در کودکان است، خفگی مانع خواب نیز از دیگر عوارض پیشرونده­ی شناخته شده چاقی در دوران کودکی است (۱). چاقی در دنیای جدید را می­توان به عنوان یک سندرم تعریف کرد که شیوع آن صرف نظر از سن یا جنس در میان همه کشورها به طور مداوم در حال افزایش است. در حقیقت، چاقی یک بیماری چند عاملی است که در ایجاد آن هم عوامل ژنتیکی و هم عوامل محیطی از قبیل عوامل فیزیولوژیکی، بیوشیمیایی، متابولیکی، روانی و اجتماعی دخالت دارد (۲،۳،۴). یکی از عوامل ایجاد کننده چاقی انتقال ژن چاقی از والدین به فرزندان است (۵). همچنین چاقی کودکان با شاخص توده بدن (BMI)^[2] والدین مرتبط است و چاقی والدین پیش بینی کننده قوی برای چاقی کودکان است (۶). عواملی دیگری که می ­تواند موجب چاقی شود، زندگی داخل رحمی و نوزادانی است. محیط زندگی نیز نقش مهمی در آمادگی ابتلا به چاقی در زندگی آینده دارد (۷)؛ مثلا تک والدینی شدن با چاقی دوران کودکی در ارتباط است (۸). این امر ممکن است با فاکتورهای روانی اجتماعی در ارتباط باشد، مثلا اختلال در عملکرد خانواده، اختلالات روانی مادر و غفلت والدین می ­تواند خطر ابتلا به چاقی در کودکان را افزایش دهد. شروع چاقی را می­توان با انواع عوامل از جمله مسائل مربوط به خانواده نسبت داد که موجب جهش در طی دوران رشد می­ شود (۸). از مشخصه­های چاقی، بیش از حد بودن چربی بدن است که بیشتر مواقع، اما نه همیشه، با افزایش وزن بدن همراه است و این زمانی رخ می­دهد که BMI بالاتر از ۳۰ واحد در بالغین باشد (۷).
تاثیر قابل توجه اضافه وزن و چاقی بر سلامت جسمی و روانی شناخته شده است (۹). اضافه وزن و چاقی، از عوامل خطرناک مستقل برای افزایش مرگ و میر در سراسر طول عمر هستند (۱۰). چاقی یک عامل خطرناک برای بیماری­های قلبی و عروقی است. چاقی می ­تواند بسیاری از عوارض دیگر از جمله افزایش کلسترول و فشار خون را به همراه داشته باشد و این می ­تواند منجر به پیامدهای بهداشتی جدی شود (۳). چاقی در سراسر جهان باعث نگرانی جدی بهداشت عمومی شده است (۲) که با سرعت غیرقابل کنترلی در حال افزایش است (۳). با توجه به گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)^[3]، حدود ۵/۱ میلیارد نفر جوان بالای ۲۰ سال در سراسر جهان اضافه وزن دارند (۱۱). WHO پیش بینی کرد که در سال ۲۰۱۵ حدود ۳/۲ میلیارد بزرگسال اضافه وزن خواهند داشت و بیش از ۷۰۰ میلیون نفر چاق خواهند بود (۳). بروز چاقی ممکن است در هر سنی رخ دهد (۱۲)؛ اما، چاقی در دوران کودکی یک مشکل جدی سلامت است و چاقی همه گیر در میان کودکان به میزان هشدار دهنده گسترش یافته است (۱۰،۱۳،۱۴). در کشورهای مرفه­تر چاقی فقط در میان­سال شایع نیست؛ بلکه، به طور فزاینده­ای در میان جوانان و کودکان نیز شیوع پیدا کرده است (۱۱). در سال ۲۰۰۵ حداقل ۲۰ میلیون کودک زیر ۵ سال اضافه وزن داشتند (۳). در حال حاضر از هر پنج فرزند یک فرزند در ایالات متحده آمریکا اضافه وزن دارد (۱۱) و از هر ۱۰ کودک در جهان یک کودک چاق است (۲). بررسی­ها نشان داده که میزان شیوع اضافه وزن و چاقی در نوجوانان ایرانی نیز به نسبتا بالا است. برای نمونه، شیوع اضافه وزن و چاقی در کودکان و نوجوانان تهرانی به ترتیب ۱/۲۱ و ۸/۷ درصد، نوجوانان ۱۳ تا ۱۸ ساله­ی شیرازی به ترتیب ۳/۱۱ و ۹/۲ درصد، نوجوانان شهر سنندج به ترتیب ۲/۱۱ و ۲/۳ درصد، است (۱۵). همچنین شیوع اضافه وزن و چاقی در پسران نوجوان بیرجند به ترتیب ۵ و ۸/۲ درصد، دختران نوجوان مشهدی به ترتیب ۶/۱۴ و ۴/۳ درصد، دختران نوجوان رشتی به ترتیب ۶/۱۸ و ۹/۵ درصد مشاهده شد (۱۵). همچنین شیوع اضافه وزن و چاقی در کودکان ابتدایی بیش­تر از بچه­های کوچک­تر و بزرگسالان است (۱۶). عواملی مانند رژیم غذایی نامناسب (۳)، اختلالات در خوردن و مشکلات مربوط به روابط خانواده، به خصوص اگر در دوران جهش رشد رخ دهد (۱۲)، عوامل روانی اجتماعی، درک ضعیف از وضعیت سلامت خود، رفتار بی­تحرک (مانند مدت زمان مشاهده تلویزیون) (۱۷) و چاقی کلی و چاقی شکمی موجب کاهش آمادگی جسمانی قلبی تنفسی در کودکان می­ شود (۱۳). بیماری­های مرتبط با چاقی و اضافه وزن در کودکان با جمعیت بالغین مشابه است. فشار خون بالا (۱۸)، دیس لیپیدمی و شیوع بالاتری از فاکتورهای مرتبط با مقاومت به انسولین و دیابت نوع ۲ به عنوان بیماری­های مکرر در جمعیت کودکان چاق و دارای اضافه وزن شایع است (۱۰،۱۱). در حال حاضر در برخی از جمعیت­ها دیابت نوع ۲ شکل غالب از دیابت در کودکان و نوجوانان است (۱۰). اضافه وزن و چاقی مادران در دوران بارداری موجب تولد نوزادان با وزن بیش از حد می­ شود (۱۰).
متاسفانه پدر و مادر همیشه متوجه اضافه وزن یا چاقی فرزندان خود نمی­شوند و یا اگر بدانند به این باور که چاقی دائمی و تغییر ناپذیر است (۸). در دو دهه اخیر شاهد افزایش چشمگیر هزینه­ های مراقبت بهداشتی در کودکان و بزرگسالان چاقی بوده­ایم (۲). پیشگیری اغلب راه حل بهتری نسبت به درمان­های غیر موثر است، بنابراین شناسایی عوامل مرتبط و پیش بینی اضافه وزن و چاقی دوران کودکی یک مسئولیت مهم است (۲).
درمان اضافه وزن و چاقی در کودکان و نوجوانان نیاز به یک رویکرد چند مرحله­ ای که شامل مدیریت رژیم غذایی، افزایش فعالیت فیزیکی، ممانعت از بی­تحرکی، دارو درمانی و جراحی چاقی است (۲). از آنجایی که امروزه، استفاده از وسایل پیشرفته از جمله استفاده از ماشین به جای پیاده روی و تماشای تلویزیون و فیلم­های ویدئویی و کار با کامپیوتر به جای ورزش، موجب ذخیره انرژی و کاهش فعالیت بدنی و تحرک شده است (۱۹) و هر ساله حدود ۲ میلیون نفر به علت عدم فعالیت بدنی می­میرند و یافته­های WHO حاکی از آن است که زندگی بی­تحرک، یکی از ۱۰ علت عمده مرگ و میر در همه کشورهای جهان می­باشد (۲۰). روش مناسب برای کاهش خطر مرتبط با چاقی از دست دادن وزن و تغییر ترکیب بدنی از طریق فعالیت بدنی است (۱۲).
مطالعات نشان داده­اند که چاقی دوران کودکان با انجام فعالیت بدنی رابطه معکوسی دارد؛ اما، در مقابل مطالعات دیگر نشان داده­اند فعالیت شدید کودکان دارای اضافه وزن ارتباط بین چاقی و سطح فعالیت بدنی را نشان نمی­دهد و این هنوز هم جنجالی است که آیا عدم فعالیت موجب ترویج چاقی می­ شود یا نه (۶). همچنین چندین مطالعه نشان دادند که بین زمان صرف شده تماشای تلویزیون با چاقی کودکان ارتباط مثبتی وجود دارد (۲۱،۲۲) و بعضی دیگر گزارش دادند رابطه وجود ندارد (۲۳،۲۴).
لذا با توجه به مطالب گذشته، هدف از پژوهش حاضر بررسی میزان شیوع چاقی و نیز ارتباط آن با سطح فعالیت بدنی در دختران ۷-۱۲ سال شهرستان جوانرود بوده است که بررسی شود آیا بین شیوع چاقی، ترکیب بدن (BMI و درصد چربی بدن) و نسبت دور کمر به دور لگن با سطح فعالیت بدنی و آمادگی هوازی در دختران ۷-۱۲ سال ارتباط معنی­دار وجود دارد؟
۱-۳-ضرورت پژوهش
چاقی در دوران کودکی یک مشکل جدی و همه­گیر است (۱۴). WHO تخمین زده­است که ۶/۲ میلیون نفر در جهان در نتیجه اضافه وزن یا چاقی جان خود را از دست می­ دهند (۱۲). در حال حاضر حدود ۱۶ درصد از کودکان در اروپا اضافه وزن دارند و ۸ درصد چاق هستند (۱۴). کودکان آسیایی نیز بیشترین میزان اضافه وزن را به خود اختصاص می­ دهند و ۶۰ درصد (۶/۱۰ میلیون نفر) کودکان کشورهای در حال توسعه این قاره دارای اضافه وزن هستند. ایران نیز به عنوان یک کشور در حال توسعه که با پدیده شهرنشینی و صنعتی شدن روبه رو است. میزان شیوع چاقی در سال­های اخیر در کودکان، بیش از حد انتظار است و با افزایش سن هم این میزان افزایش می­یابد (۲۵).
مهم­ترین نتیجه چاقی دوران کودکی در دراز مدت، تداوم آن در بزرگسالی است که با خطرات کلی سلامتی مرتبط است (۹،۱۱،۱۲،۱۴). بیماری­های مرتبط با چاقی کیفیت زندگی و طول عمر را کاهش می­دهد (۱۱،۱۴). همزمان با ظهور افزایش چاقی در کودکان شاهد یک افزایش همه­گیر در دیابت نوع ۲ در کودکان بوده­ایم و WHO هشدار داده است که مرگ و میر ناشی از دیابت در سراسر جهان در ۱۰ سال آینده بیش از ۵۰ درصد افزایش خواهد یافت (۲۶). مصرف بالای کالری و چربی و کاهش سطح فعالیت بدنی از علل چاقی به شمار می­روند (۲۷). در حالی که تأثیر کاهش فعالیت فیزیکی بر افزایش چاقی و اضافه وزن در کودکان و نوجوانان، به مراتب بیش از عامل تغییر عادات غذایی است (۲۸). WHO نیز تخمین زده است که ۹/۱ میلیون نفر در هر سال در نتیجه عدم فعالیت بدنی جان خود را از دست می­ دهند (۱۲) و نیز زندگی بی­تحرک، یکی از ۱۰ عامل عمده مرگ و میر در همه کشورهای جهان می­باشد (۲۹).
از آنجایی که شناخت و درمان به موقع چاقی از عوارض آن جلوگیری می­ کند، همچنین با توجه به این که درمان چاقی در کودکان امکان­ پذیر و باعث کاهش عوارض آن در سنین بالاتر می­گردد به نظر می­رسد که شناسایی کودکان دچار اضافه وزن و چاق از اهمیت و ضرورت خاصی برخوردار باشد. از طرفی عوامل مختلفی از جمله عدم تحرک کودکان (۳۰) و تماشای طولانی مدت تلویزیون (۲۱،۲۲) از دلایل عمده ابتلا کودکان به چاقی محسوب می­ شود. همچنین گزارش­های مختلفی از شیوع چاقی و اضافه وزن در نقاط مختلف ایران وجود دارد؛ اما، اطلاعاتی که در مورد شیوع چاقی در دختران ابتدایی شهرستان جوانرود و ارتباط آن با فعالیت بدنی در دسترس نمی ­باشد. از این رو، در این پژوهش میزان شیوع چاقی در کودکان ۷-۱۲ سال شهرستان جوانرود و ارتباط آن با سطح فعالیت بدنی مورد بررسی قرار گرفته است. تعیین وضعیت موجود، گامی کوچک در جهت شناسایی کودکان چاق و در معرض خطر و ارجاع ایشان به سالن­های ورزشی و تشویق ان­ها برای انجام فعالیت بدنی است. ضمنا مربیان ورزش و مسئولان بهداشتی-درمانی نیز می­توانند از نتایج حاصل، جهت برنامه ریزی اساسی استفاده نمایند.
۱-۴- اهداف پژوهش
۱-۴-۱- هدف کلی
بررسی میزان شیوع چاقی و ارتباط آن با سطح فعالیت بدنی در دختران ۷-۱۲ سال شهرستان جوانرود.
۱-۴-۲- اهداف اختصاصی
۱-۴-۲-۱- تعیین ارتباط بین رده­های مختلف وزنی (لاغر، نرمال، اضافه وزن و چاق) با سطح فعالیت بدنی در دختران ۷-۱۲ سال شهرستان جوانرود؛
۱-۴-۲-۲- تعیین ارتباط بین نسبت دور کمر به دور لگن با سطح فعالیت بدنی در دختران ۷-۱۲ سال شهرستان جوانرود؛
۱-۴-۲-۳- تعیین ارتباط بین ترکیب بدن با سطح فعالیت بدنی در دختران ۷-۱۲ سال شهرستان جوانرود؛
۱-۴-۲-۴- تعیین ارتباط بین سن با سطح فعالیت بدنی در دختران ۷-۱۲ سال شهرستان جوانرود؛
۱-۴-۲-۵- تعیین ارتباط بین آزمون YO-YO و نسبت دور کمر به دور لگن در دختران ۷-۱۲ سال شهرستان جوانرود؛
۱-۴-۲-۶- تعیین ارتباط بین آزمون YO-YO و درصد چربی بدن در دختران ۷-۱۲ سال شهرستان جوانرود؛
۱-۴-۲-۷- تعیین ارتباط بین سن و آزمون YO-YO در دختران ۷-۱۲ سال شهرستان جوانرود؛
۱-۴-۲-۸- تعیین ارتباط بین آزمون YO-YO و BMI دختران ۷-۱۲ سال شهرستان جوانرود؛
۱-۴-۲-۹- تعیین ارتباط بین آزمون YO-YO و وزن دختران ۷-۱۲ سال شهرستان جوانرود؛
۱-۵- فرضیه ­های پژوهش
۱-۵-۱- بین رده­های مختلف وزنی (لاغر، نرمال، اضافه وزن وچاق) با سطح فعالیت بدنی در دختران ۷-۱۲ سال ارتباط وجود دارد.
۱-۵-۲- بین نسبت دور کمر به دور لگن با سطح فعالیت بدنی در دختران ۷-۱۲ سال ارتباط وجود دارد.
۱-۵-۳- بین ترکیب بدن با سطح فعالیت بدنی در دختران ۷-۱۲ سال ارتباط وجود دارد.
۱-۵-۴- بین سن و سطح فعالیت بدنی در دختران ۷-۱۲ سال ارتباط وجود دارد.
۱-۵-۵- بین آزمون YO-YO و نسبت دور کمر به دور لگن در دختران ۷-۱۲ سال ارتباط وجود دارد.
۱-۵-۶- بین آزمون YO-YO و درصد چربی بدن در دختران ۷-۱۲ سال ارتباط وجود دارد.
۱-۵-۷- بین سن و آزمون YO-YO در دختران ۷-۱۲ سال ارتباط وجود دارد.
۱-۵-۸- بین آزمون YO-YO و BMI دختران ۷-۱۲ سال ارتباط وجود دارد.
۱-۵-۹- بین آزمون YO-YO و وزن دختران ۷-۱۲ سال ارتباط وجود دارد.
۱-۶- محدودیت­های پژوهش
۱-۶-۱- محدودیت قابل کنترل
۱-۶-۱-۱- افراد جامعه دانش ­آموزان شهرستان جوانرود بود.
۱-۶-۱-۲- دامنه سنی آزمودنی ۷-۱۲ سال بود.
۱-۶-۱-۳- جامعه آماری تنها شامل دختران بود.
۱-۶-۱-۴- اندازه ­گیری­ها در ساعت ۸ الی ۱۲ صبح انجام شد.
۱-۶-۱-۵- نظارت دقیق بر اجرای پروتکل مورد نظر صورت گرفت.
۱-۶-۲- محدودیت­های غیرقابل کنترل
۱-۶-۲-۱- امکان خطا در پاسخ به پرسش­نامه،
۱-۷- تعریف واژه ­ها و اصلاحات
۱-۷-۱- اضافه وزن: براساس منحنی استاندارد BMI برای سن و جنس طبق مرجع CDC^[4] (مرکز کنترل بیماری­ها) حدود مرزی ۹۵≤BMI85 به عنوان اضافه وزن تعریف شده است (۳۱،۳۲).
۱-۷-۲- چاقی: براساس منحنی استاندارد BMI برای سن و جنس طبق مرجع CDC (مرکز کنترل بیماری­ها) ۹۵BMI≥ به عنوان چاقی تعریف شده است (۳۱،۳۲).

كاهش درجه حرارت در هر مرحله
تعيين قانون و تابع کاهش دما و حرکت به سمت سرد شدن سيستم نيازمند ضابطه اي است که به صورت زير ارائه شده است.

تجربه نشان مي­دهد  بايد عددي بين 0.8 تا 0.99 باشد تا بهترين نتيجه بدست آيد و الگوريتم طولاني نشود ]64[.
ساختار همسايگي جديد:
در الگوريتم شبيه سازي تبريد براي رسيدن به يک حل جديد، نياز است که در ساختار جواب فعلي تغييري ايجاد گردد تا يک همسايگي جديد در فضاي حل پيدا شود. در الگوريتم پيشنهادي اين ساختار همسايگي مشابه عمليات جهش در الگوريتم ژنتيک مي­باشد. بدين صورت که دو جزء مختلف از بردار حل نامزد به صورت تصادفي انتخاب مي­گردند و سپس محتويات آنها با يکديگر تعويض مي­شوند.
رويه­ ی الگوريتم شبيه سازي تبريد
نمودار ارائه شده در شکل (4-9) مراحل الگوريتم شبيه سازي تبريد را نمايش مي­دهند که در براي حل مسئله ی تخصيص متوازن مورد استفاده قرار گرفته است.
بله
خير
بله
خير
خير
بله
توليد جواب اوليه و ذخيره آن بعنوان بهترين جواب/ تعيين پارامترهاي الگوريتم
آيا جواب پذيرفته مي شود؟
ارزيابي برازندگي جواب
قرار دادن حل کنوني به عنوان بهترين حل
تغيير دما انجام شود؟
رسيدن به دماي پايين تر
شرط توقف برقرار است؟
ايجاد همسايگي جديد جواب کنوني
توقف الگوريتم و تعيين جواب بهينه
نمودار الگوريتم شبيه سازي تبريد هيبريدي براي مسئله­ NWTSFFS
تنظيم پارامترهاي استفاده شده براي الگوريتم ها
از آنجايي که الگوريتم هاي فرا ابتکاري به مقادير پارامترهايشان حساس مي باشند، چندين شبيه­سازي انجام شده است تا بهترين مقادير پارامترها براي الگوريتم ها انتخاب گردد. بدين منظور براي هر يک از الگوريتم­ها، يک پارامتر ثابت نگه داشته­ شده و ديگر پارامترهاي مربوطه در يک دامنه مختلف تغيير يافته است. اين فرايند شبيه سازي بيش از 5 بار براي هر اندازه مسئله تعريف شده امتحان شده است. بهترين نتايج براي تنظيم پارامترها در جدول (4-1) ارائه شده اند. در الگوريتم ژنتيک هيبريدي با افزايش در اندازه­ مسئله، تعداد نسل­ها افزايش پيدا کرده است تا جواب­هاي نزديک به بهينه بهتري حاصل گردد و همچنين در الگوريتم شبيه سازي تبريد هيبريديکه اين باعث شده است تا زمان اجراي الگوريتم افزايش يابد.
محدوده ی پارامترهاي استفاده شده براي الگوريتم هاي HSA و HGA

«مُؤَدٍّ اِلَى النَّجاهِ اسْتِماعُهُ»
این عبارت در بیان حضرت فاطمه تلمیحی به آیه شریفه وَ إِذا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَ أَنْصِتُوا لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُون^[۶۵۱] می­باشد.
همچنان­که درتوضیح این جمله و معنای «استماع» گذشت، استماع در عبارت حضرت، به معنای گوش دادن دقیق و عمیق و با تمایل است. بنابراین گوش دادنی به قرآن انسان را به نجات می­رساند که با تمایل و عمل کردن به آن باشد و شخص به خاطر معاصی، دچار کدورت قلب نباشد.

چنان­که قرآن کریم خود در این­باره می­فرماید:
وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَهٌ لِلْمُؤْمِنینَ وَ لا یَزیدُ الظَّالِمینَ إِلاَّ خَساراً^[۶۵۲]
۶٫۳٫۷٫۴٫ قرآن، کتاب قانون
«وَ شَرائِعُهُ الْمَکْتُوبَهُ»
این عبارت از خطبه شریفه فدکیه درباره قوانین الهی صحبت می­ کند که خداوند متعال عمل به آن­ها را واجب کرده است که طی آیات مختلفی از قرآن کریم این قوانین الهی بیان شده است. که برای نمونه می­توان به موارد زیر اشاره کرد:
یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَى الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ^[۶۵۳]
که به وجوب روزه داری اشاره می­ کند. ویا آیه شریفه زیر که قانون وصیت را مطرح می­ کند:
کُتِبَ عَلَیْکُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَکُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَکَ خَیْراً الْوَصِیَّهُ لِلْوالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقین^[۶۵۴]
همچنین از دیگر قوانین مکتوب الهی در قرآن کریم عبارتست از برپا داشتن نماز:
فَإِذا قَضَیْتُمُ الصَّلاهَ فَاذْکُرُوا اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ عَلى‏ جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقیمُوا الصَّلاهَ إِنَّ الصَّلاهَ کانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنینَ کِتاباً مَوْقُوتاً^[۶۵۵]

۸٫۴٫ فلسفه احکام

در این بخش فلسفه و راز تشریع پاره­ای از احکام اسلام را بیان می­فرماید تا نعمتی که خداوند توسط پیامبر براین امت عطا فرموده است یادآور شوند وضمنا مقدمه­ای برای احقاق حق وابطال باطل گردد.
«فَجَعَلَ اللَّهُ الْایمانَ تَطْهیراً لَکُمْ مِنَ الشِّرْکِ، وَ الصَّلاهَ تَنْزیهاً لَکُمْ عَنِ الْکِبْرِ، وَ الزَّکاهَ تَزْکِیَهً لِلنَّفْسِ وَ نَماءً فِی الرِّزْقِ، وَ الصِّیامَ تَثْبیتاً لِلْاِخْلاصِ، وَ الْحَجَّ تَشْییداً لِلدّینِ، وَ الْعَدْلَ تَنْسیقاً لِلْقُلُوبِ، وَ طاعَتَنا نِظاماً لِلْمِلَّهِ، وَ اِمامَتَنا اَماناً لِلْفُرْقَهِ، وَ الْجِهادَ عِزّاً لِلْاِسْلامِ، وَ الصَّبْرَ مَعُونَهً عَلَی اسْتیجابِ الْاَجْرِوَ الْاَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلِحَهً لِلْعامَّهِ، وَ بِرَّالْوالِدَیْنِ وِقایَهً مِنَ السَّخَطِ، وَ صِلَهَ الْاَرْحامِ مَنْساءً فِی الْعُمْرِ وَ مَنْماهً لِلْعَدَدِ، وَ الْقِصاصَ حِقْناً لِلدِّماءِ، وَ الْوَفاءَ بِالنَّذْرِ تَعْریضاً لِلْمَغْفِرَهِ، وَ تَوْفِیَهَ الْمَکائیلِ وَ الْمَوازینِ تَغْییراً لِلْبَخْسِ.
وَ النَّهْىَ عَنْ شُرْبِ الْخَمْرِ تَنْزیهاً عَنِ الرِّجْسِ، وَ اجْتِنابَ الْقَذْفِ حِجاباً عَنِ اللَّعْنَهِ، وَ تَرْکَ السِّرْقَهِ ایجاباً لِلْعِصْمَهِ، وَ حَرَّمَ اللَّهُ الشِّرْکَ اِخْلاصاً لَهُ بِالرُّبوُبِیَّهِ.
فَاتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ، وَ لا تَمُوتُنَّ اِلاَّ وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ، وَ اَطیعُوا اللَّهَ فیما اَمَرَکُمْ بِهِ وَ نَهاکُمْ عَنْهُ، فَاِنَّهُ اِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ.» « پس خداوند ایمان را طهارت شما از شرک قرار داد، و نماز را دوری از کبر، و زکات را صفای روح و زیادی در روزی و روزه را تحکیم اخلاص، و حجّ را بلندی و رفعت دین، و عدالت را نظام قلب­ها و قبولی دین، و اطاعت ما را موجب نظم ملّت، و امامت ما را امان از تفرّق و جدائی، و جهاد را عزّت اسلام، و صبر را کمکی بر استحقاق اجر، و امر به ­معروف را باعث مصلحت عمومی، و نهی از منکر را برای تنزیه دین، و نیکی به والدین را حفظ از نارضایتی، وصله ارحام را مایه طولانی شدن عمر و کثرت افراد یک دل، و قصاص را حفظ خون­ها، و وفای به نذر را روزنه­ای برای بخشش گناهان، و کامل نمودن کیل و وزن را برای حفظ اموال از نقص و ضرر، و نهی از نوشیدن شراب را دوری از پلیدی، و پرهیز از نسبت ناروا به بانوان عفیفه را مانع از لعنت ، و دوری از دزدی را سبب جلوگیری از اعمال زشت و نخوردن مال یتیم و برنداشتن آن­را پناهی از ظلم، و نهی از زنا را حفظ از غضب الهی، و عدالت در احکام را مایه دل گرمی مردم، و ظلم ننمودن در حکم را برای ترس از حق قرار داد، و برای اخلاص در قبول ربوبیّت خود شرک را حرام نموده است.
پس تقوای الهی را در بالاترین درجه پیشه خود بنمایید. و در حالی از این دنیا بروید که مسلمان باشید، و از فرامین خدا روی نگردانید، و در آن­چه که امر و نهی فرموده او را اطاعت کنید، که خدا فرموده: فقط بندگان آگاه از خدا می­ترسند.»

۱٫۸٫۴٫ ایمان پاک کننده شرک

دراین بخش از خطبه، حضرت فاطمه زهرا به مسئولیت سنگینی‌ که هم مسلمانان آن زمان بر عهده داشتند و هم بر عهده نسل‌های آینده مسلمانان خواهد بود اشاره می­فرمایند. این مسئولیت عبارت از حفظ ارزش‌های اسلامی در جامعه اسلامی و رساندن پیام اسلام به خارج از مرزهای سرزمین­های اسلامی است.
حضرت فاطمهپس از اشاره به فضایل و جایگاه قرآن کریم، بیست مورد از مهم‌ترین آموزه‌های قرآن کریم را بیان می‌فرمایند که با سخن از ایمان و با عبارت «فَجَعَلَ اللَّهُ الْایمانَ تَطْهیراً لَکُمْ مِنَ الشِّرْکِ» آغاز فرموده و با عبارت «وَ حَرَّمَ اللَّهُ الشِّرْکَ اِخْلاصاً لَهُ بِالرُّبوُبِیَّهِ» که به بیان حرمت شرک می ­پردازد، ختم می‌شود.
آغاز و انجام این فهرست خود نشان از مطلب بسیار مهمی است و آن این‌که روح اسلام در واقع پرستش خدای یگانه و اجتناب از هر گونه شرک است و عناوین دیگری که بین این دو عنوان ذکر شده در واقع اسباب و ابزارهایی برای تحقق این هدف‌اند. از این‌جا باید نتیجه گرفت که بدون ایمان انسان به سعادت نمی‌رسد.
قاعدتاً علت انتخاب یکی از این حکمت‌ها و ذکر آن در این‌جا یکی از دو چیز است؛ یا حکمت ذکر شده حکمت بسیار برجسته‌ای است و مهم‌ترین حکمت‌ها به شمار می‌رود، و یا حکمتی است که متناسب با مقام بحث است.
نکته دیگر این‌که حکمت‌های مشترک بین همه عبادات از قبیل تقرب به خدا، کسب رضایت الهی، تثبیت و تمرین بندگی و… هم معلوم‌اند و هم بلاغت اقتضا نمی‌کند که یکی یکی برای این عناوین تکرار شود^[۶۵۶].
«فَجَعَلَ اللَّهُ الْایمانَ تَطْهیراً لَکُمْ مِنَ الشِّرْکِ»
آن­چه در مقابل ایمان قرار دارد، کفراست ؛ ولی حضرت فاطمه واژه شرک را در مقابل ایمان به کار برده‌اند. این استعمال می‌تواند دو توجیه داشته باشد؛ یکی این‌که مخاطبین اسلام در جزیره العرب ملحدان، طبیعیون و منکران خدا نبودند و لذا در آیات فراوانی آمده است که اگر از این‌ها بپرسید: آسمان و زمین را چه کسی خلق کرده است؟ خواهند گفت: الله،وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَیَقُولُنَّ اللَّه^[۶۵۷] اینان به معبودهایی معتقد بودند که گمان می‌کردند آن‌ ها در تدبیر عالم مؤثرند. پس کار آن­ها در واقع شرک بود. وجه دیگر این است که منظور از شرک در این‌جا شرک ناآگاهانه است. یعنی همه انسان‌ها بالفطره، «الله» را قبول دارند، گرچه خودشان در حالت عادی به این اعتقادشان توجه ندارند؛ اما در شرایط اضطراری دلشان متوجه «الله» می‌شود. پس هر اعتقاد دیگری داشته باشند در واقع شرک است؛ یعنی در کنار آن معبود فطری‌شان به معبودهای جعلی قایل می‌شوند^[۶۵۸].
این تعبیر در بیان حضرت فاطمه ، به خوبی نشان می­دهد که حقیقت توحید و معرفت خدا در سرشت انسان وجود دارد و اسلام آلودگی­های عارضی را که به واسطه شرک حاصل می­ شود را تطهیر می­ کند و انسان را به فطرت اصلی خویش بازمی­گرداند.

۲٫۸٫۴٫ نهی از شرک در آیات قرآن

«فَجَعَلَ اللَّهُ الْایمانَ تَطْهیراً لَکُمْ مِنَ الشِّرْکِ»
این بیان زهرای مرضیه برگرفته از مبانی قرآن است:
إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى‏ إِثْماً عَظیماً^[۶۵۹]
إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعیداً^[۶۶۰]
لا تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظیمٌ^[۶۶۱]

۳٫۸٫۴٫ نماز دور کننده از کبر

« وَ الصّلاهَ تَنْزیهاً لَکُمْ عَنِ الْکِبْرِ»
حضرت فاطمه در این فراز هدف از نماز را پاکی از کبر معرفی می­فرمایند.
نماز وسیله مبارزه با خودخواهی است. در حقیقت نتیجه نماز این است که وقتی انسان به یاد خدا باشد و به عظمت خدا توجه کند، از کبر و نخوت منزه می­ شود و عظمت و بزرگی را مخصوص خدا می­داند و در مقابل او به خاک می­افتد که لازمه­ آن، این است که خود را در مقابل عظمت الهی هیچ بداند.
امیرمؤمنان علی در خطبه قاصعه، از تکبر سخن گفته و به نکوهش آن می­پردازند. و ضمن اشاره به مسائلی چون درمان تکبر، به پرهیز از تکبر و اخلاق جاهلی نیز تذکر می­ دهند. همچنین حضرت در بخشی از این خطبه به بیان فلسفه عبادات اسلامی پرداخته، به این نکته اشاره می­فرمایند که علاوه بر نماز، که هدف آن خلاصی از کبر است، هدف تمام عبادات بدنی و مالی رهایی از این رذیله می­باشد:
«وَ عَنْ ذَلِکَ مَا حَرَسَ‏ اللَّهُ‏ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِینَ بِالصَّلَوَاتِ وَ الزَّکَوَاتِ وَ مُجَاهَدَهِ الصِّیَامِ فِی الْأَیَّامِ الْمَفْرُوضَاتِ تَسْکِیناً لِأَطْرَافِهِمْ وَ تَخْشِیعاً لِأَبْصَارِهِمْ وَ تَذْلِیلًا لِنُفُوسِهِمْ وَ تَخْفِیضاً لِقُلُوبِهِمْ وَ إِذْهَاباً لِلْخُیَلَاءِ عَنْهُمْ وَ لِمَا فِی ذَلِکَ مِنْ تَعْفِیرِ عِتَاقِ الْوُجُوهِ بِالتُّرَابِ تَوَاضُعاً وَ الْتِصَاقِ کَرَائِمِ الْجَوَارِحِ بِالْأَرْضِ تَصَاغُراً وَ لُحُوقِ الْبُطُونِ بِالْمُتُونِ مِنَ الصِّیَامِ تَذَلُّلًا مَعَ مَا فِی الزَّکَاهِ مِنْ صَرْفِ ثَمَرَاتِ الْأَرْضِ وَ غَیْرِ ذَلِکَ إِلَى أَهْلِ الْمَسْکَنَهِ وَ الْفَقْرِ انْظُرُوا إِلَى مَا فِی هَذِهِ الْأَفْعَالِ مِنْ قَمْعِ نَوَاجِمِ الْفَخْرِ وَ قَدْعِ طَوَالِعِ الْکِبْر^[۶۶۲]»
مراد از تکبر آن نیست که انسان در راه رفتن و نشستن به­گونه ­ای رفتار نماید که خود را ممتاز از دیگران نشان دهد. بلکه تکبر همان روح خودبینی و طغیان درونی انسان در برابر فرمان خداست^[۶۶۳].
بهترین عملی که زمینه­ ساز خضوع و فروتنی در انسان است، نماز می­باشد. که حضرت علی بن موسی الرضا در حدیثی به فلسفه این عمل تصریح فرموده­اند:
«کَتَبَ الرِّضَا عَلِیُّ بْنُ مُوسَى إِلَى مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ فِیمَا کَتَبَ مِنْ جَوَابِ مَسَائِلِهِ‏ أَنَّ عِلَّهَ الصَّلَاهِ أَنَّهَا إِقْرَارٌ بِالرُّبُوبِیَّهِ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ خَلْعُ الْأَنْدَادِ وَ قِیَامٌ بَیْنَ یَدَیِ الْجَبَّارِ جَلَّ جَلَالُهُ بِالذُّلِّ وَ الْمَسْکَنَهِ وَ الْخُضُوعِ وَ الِاعْتِرَافِ وَ الطَّلَبُ لِلْإِقَالَهِ مِنْ سَالِفِ الذُّنُوبِ وَ وَضْعُ الْوَجْهِ عَلَى الْأَرْضِ کُلَّ یَوْمٍ إِعْظَاماً لِلَّهِ جَلَّ جَلَالُهُ وَ- أَنْ‏ یَکُونَ ذَاکِراً غَیْرَ نَاسٍ وَ لَا بَطِرٍ وَ یَکُونُ خَاشِعاً مُتَذَلِّلًا رَاغِباً طَالِباً لِلزِّیَادَهِ فِی الدِّینِ وَ الدُّنْیَا مَعَ مَا فِیهِ مِنَ الْإِیجَابِ وَ الْمُدَاوَمَهِ عَلَى ذِکْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ لِئَلَّا یَنْسَى الْعَبْدُ سَیِّدَهُ وَ مُدَبِّرَهُ وَ خَالِقَهُ فَیَبْطَرَ وَ یَطْغَى وَ یَکُونَ ذَلِکَ فِی ذَکَرِهِ لِرَبِّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ قِیَامِهِ بَیْنَ یَدَیْهِ زَاجِراً لَهُ عَنِ الْمَعَاصِی وَ مَانِعاً لَهُ مِنْ أَنْوَاعِ الْفَسَادِ^[۶۶۴].»

۴٫۸٫۴٫ استناد قرآنی

حضرت صدیقه طاهره حکمت تشریع نماز را پاکی از کبر و خودپسندی بیان می­فرمایند، که این فراز از خطبه ایشان تلمیح به آیه شریفه وَ اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاهِ وَ إِنَّها لَکَبیرَهٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعینَ^[۶۶۵] دارد.

۵٫۸٫۴٫ زکات صفابخش روح، وسعت­بخش رزق

«وَ الزَّکاهَ تَزْکِیَهً لِلنَّفْسِ وَ نَماءً فِی الرِّزْقِ»
یکی دیگر از احکام و معارف اسلامی که در لیست بیست­گانه از احکام معرفی شده حضرت فاطمه قرار دارد، مسأله پرداخت زکات است.
در آیات قرآن کریم در موارد بسیاری، پس از ذکر نماز و توصیه به برپاداشتن آن، مسأله زکات
مطرح شده است.
حضرت فاطمه بار دیگر به سبک قرآن عمل فرموده و پس از بیان نماز، زکات را نیز مطرح فرموده­اند.

قانون بازنشستگی پیش از موعد بیمه شدگانتامین اجتماعی( ۲۸/۰۲/۱۳۶۷)
بیمه‏شدگانتامین اجتماعی مشمول قانون کار و قانون کار کشاورزی درصورت داشتن حداقل ۵۵ سال تمامسن و سابقه پرداخت ۲۰‏سال یا بیشتر حق بیمهمی‏توانند با اطلاع کتبی به کارفرما درخواست بازنشستگی خود را به سازمانتامیناجتماعی حوزه محل کار خود تسلیم تا طبق‏مقررات این قانون مستمری بازنشستگی جهتآنان برقرار گردد.
‏تبصره ۱- در صورتی که کارفرما به تخصص کارگر نیاز داشته باشد حداکثر ظرف مدت پنجروز نیاز خود رابه سازمانتامین اجتماعی محل ارائه‏می‏نماید تا در کمیته‏ای که بههمین منظور مرکب از مدیر کل کار و اموراجتماعی، نماینده شورای اسلامی واحد کارذیربط (‏در واحدهایی که شورای‏اسلامی کار تشکیل نشده باشدنماینده انجمن صنفیمربوطه و یا نماینده قانونی کارگر در حکم نماینده شورا خواهند بود) و مدیر کلتامین اجتماعی که‏در محل سازمانتامین اجتماعی تشکیل می‏گردد، مورد بررسی قرارگرفته و کمیته مذکور موظفاست با استماع دلایل طرفین حداکثر ظرف ۱۰ روز نظر‏نهاییخود را اعلام نماید.
‏در صورتی که کمیته دلایل کارفرما را قانع‏کننده تشخیص بدهد می‏تواند حداکثر با سهماه تعویق با بازنشستگی کارگر موافقت نماید.
‏تبصره ۲: حداقل سن موضوع این قانون برای زنان ۵۰ سال کمتر می‏باشد.

‏تبصره ۳: داشتن حداقل سن موضوع این قانون برای کارگران بیمه شده‏ای که دارای یکیاز شرایط زیر می‏باشند ضروری نمی‏باشد:
‏الف- دارا بودن حداقل ۳۰ سال سابقه پرداخت حق بیمه.
ب- دارا بودن حداقل ۲۰ سال سابقه پرداخت حق بیمه در کارهای سخت و زیان‏آور.
ج- دارا بودن ۳۰ سال سابقه پرداخت حق بیمه مجموعاً در کارهای عادی و سخت وزیان‏آور با توجه به تبصره ۴ این قانون.
‏تبصره ۴- هنگام محاسبه مقرری سابقه پرداخت حق بیمه در کارهای سخت و زیان‏آور بهازاء هر سال معادل ۱٫۵ سال سابقه پرداخت در قبال هر‏سال ۶ ماه ارفاق محاسبه وحداکثر مجموع مدت ارفاق مندرج در اینتبصره، ده سال می‏باشد. آیین‏نامه کارهای سختو زیان‏آور توسط شورای عالی‏حفاظت فنی و با حضور مدیرعامل سازمانتامین اجتماعی (‏با حق رأی) تجدید نظر خواهد شد حداکثر مجموع مدت ارفاق مندرج در این تبصرهده‏سال می‏باشد.
‏تبصره ۵- کسر یک سال سابقه پرداخت حق بیمه کارگر مشمول این قانون در صورت تمایلبیمه شده یکسال تمام محسوب خواهد شد مشروط‏به این که کلیه حق بیمه برای دورانباقیمانده تا یک سال (‏سهم کارگر، کارفرما و دولت به استثناء سهم درمان که به نسبتنه بیست و هفتم حق بیمه‏محاسبه می‏شود) توسط شخص مشمول پرداخت گردد.
‏تبصره ۶- میزان مستمری بازنشستگی این نوع بیمه شدگان بر اساس پرداخت سنوات حقبیمه طبق ماده ۷۷قانونتامین اجتماعی و عنداللزوم با‏توجه به تبصره ۴ این مادهواحده تعیین می‏گردد.
‏تبصره ۷- چنانچه بیمه شدگانی که بر اساس این ماده واحده بازنشسته شوند و مجدداًبه عنوان حقوق‏بگیر درکارگاهی به کار اشتغال ورزند، ضمن‏قطع مستمری از استفادهمجدد این ماده واحده محروم خواهند شد.
‏تبصره ۸- مقررات جاری فصل بازنشستگی قانونتامین اجتماعی به استثنای تسهیلاتی کهدر این قانون برقرار شده است کماکان به قوت خود باقی‏می‏باشد.
‏تبصره ۹- از تاریخ تصویب این قانون ظرف یک ماه دستورالعمل و آیین‏نامه اجراییاین قانون توسط سازمانتامین اجتماعی و با همکاری وزارت‏کار و امور اجتماعی تهیه وپس از تصویب وزراء بهداشت، درمان وآموزش پزشکی و کار و امور اجتماعی به موقعاجراء گذارده خواهد شد.
‏تبصره ۱۰- مدت اجرای این قانون از تاریخ تصویب آیین‏نامه اجرایی یک سال خواهدبود.
پیوستشماره۷: متناولسخنرانیهاشمی
آقای رفسنجانی، درتاریخ ۱۵ آذر ۱۳۶۸ دردیداربانمایندگانمجلسشورای اسلامی، بهتبیینویژگی‏های برنامهاولتوسعهپرداخت.
واقعاًوازصمیمدلعرضمی‏کنمکهبرای منبسیارجلسهشیرینی است. بحث‏هایی کهآقایانمطرحکردندبحث‏های خوبی استوخوباست یکقدری دراین‏بارهصحبتکنم.اگربهخودمواگذارمی‏کردیداینصحبت‏هاراخیلی نمی‏کردمحدسمی‏زدماگرمنواردبرنامهشومبعضی‏هاتصورکنندکهمادرآستانهطرحبرنامهآمده‏ایمومثلاًکارتبلیغاتی کنیمکهمنچنینچیزی رانمی‏خواستم.
منمایلمکهمجلسبانهایتآزادی وآرامشوصمیمیتمسالهرابررسی کندوهرچههمبهرأی اکثریتمجلسبرسدچیزخوبی استبههرحالحدودسیصدنفرآدمآگاهومتدیّنومتشرّعودلسوزبعدازاینهمهبحثجمعنمی‏شوندوبه یکچیزنابابی رأی دهند. انشاءالهدرمجلساینبرنامهخوبحلاّجی می‏شودونقاطی اگرضعفداردوناصحیحباشداصلاحمی‏شود. گرچهبرنامهمجموعهراراضی نمی‏کندوهیچچیزی نمی‏تواندهمهراراضی کندبااختلافافکاری کههست.
اگرمافکرکنیم یکبرنامه‏ای باشدکههمهجریاناتفکری راضی باشند، دولتومجلسومخالفتوموافقهمراضی باشنداین یکنوعایده‏آلیستی فکرکردناستوچنینچیزی اتفاق نمی‏افتد.
تحقیقأ یکعده‏ای ناراضی ازبعضی قسمت‏هاخواهندبوداماآنچهکهتابحالازاینبرنامهمی‏فهمندمجموعه‏ای کهکاربندهودوستمنهمنیست، کاری استکهازپنجششسالپیشمجلسودولتگذشتهسهیمبوده، دولتموجودسهیماستوکمیسیونبرنامهدرشوراولخیلی موثربودهودرشوردوماصلاحاتخوبی کردهنمایندگاننظراتشانرابهصورمختلفگفته‏اندوجاهایی استفادهشده، همهمادستبههمداده‏ایمو یکمجموعه‏ای اینطوری کهمحصولشورومطالعاتاستدستآمدهوهیچکسهمنمی‏تواندادعاکندکهاینبی‏نقیضاست یعنی برمبنای رأی گیری اتفاقافتادهگاهی ۹ نفرمخالفتبودندمثلأ۷ نفرموافقبودندگاهی ردشدهوبرعکساینشدهودرکمیسیونرأی آورده، می‏شودگفتکهاشتباهاتی دارد.امااینهایی کهآقایاناینجافرمودندبهنظرمنخیلی ازآنوشایدهمبدوناستثناءجوابمنطقی ازدیدمنداردوازدیدخودآقایانممکناستمنطقی تلقی نشود.
یکی ازچیزهایی کهمنقبلأشنیدهبودمواینجاهمروی آنتیکهشداینبودکهبارارزی اینبرنامهزیادترازامکاناتماستوواقعبینانهنیستوازاینهماستنتاجمی‏شودکهمادرآخربرنامهزیربارقرضخواهندرفت. بنظرمنهردوی آندرستنیستکهحالعرضمی‏کنموخواهشمی‏کنمازبرادرانی کهاینبحث‏هادیگرتکرارنکنندواگرمنطقی ندیدندحقشاناستکهدرهرجامطرحکنند. اولاینکهشمامی‏فرمائیدزیادترازتوانماستمااینجورفکرنمی‏کنیم. منخیالمی‏کنمبعضی جاهاماحتی بامحافظهکاری بعضی ارقامراانتخابکردیم.
درموردنفتآقایانبیشترروی قیمتصحبتمی‏کردندومی‏گفتنددنیانمی‏گذردقیمتبالابرودوحتی اگرهمینقیمتباشدمابرنامه‏ای کهبرای تولیدداریمفکرمی‏کنیمبهاینجامی‏رسیم. واینبرنامه‏هاایده‏آلهمنیستند یعنی همیندوسهروزپیشما یکجدولی ازوزارتنفتدیدیموبررسی کردیموهمینحالاحدود ۵۰۰ هزاربشکهآمادهتولیدداریمکهبا یکدستکاری کوچکی می‏تواندتولیدشود. بطورمثاللوله‏ای بایدمتصلشود، چاهبایدنمکزدایی شود یکطرحنیمهتمامی کهخیلی خرجبرنمی‏داردبایدتمامشودکهباامکاناتخودمانهممی‏توانیمتمامکنیم. پمپسرچاهعیبدارد، پانصدواندی بشکهنفتراماباکمی ارزمی‏توانیمبهخطتولیدبیاوریمکهبانکمرکزی ووزارتاقتصادودارایی رفتندوتعهدهمکردندارزموردنیازرازودتربهوزیرنفتبدهندکهاینهاسریعتربهخطتولیدبیاورند. سهمیهماالانباآنپیش‏بینی کهمی‏کردیمبالارفتهاست. البتهمحاسباتراقطعی بگیریدکهقیمتنفتراهمهمی‏توانندخرابکنندوماتنهانیستیممسئلهنفتبهخیلی ازجاهابنداست.
محاسباتجهانی استو یکسیرطبیعی گران‏ترشدنداردحالاماگامبزرگنمی‏توانیمبرداریمامابطورطبیعی اگرحرکتکنیمدرمحاسباتاقتصادی می‏توانپذیرفتحالاممکناست یکوقتمحاسبهغلطازآبدربیایدمامی‏خواهیمبرنامهاقتصادی بریزیم.
بامحاسبهاقتصادی می‏شودپذیرفتاینمقداربالامی‏رودمسئولانکشورحقندارند؛کهاگرمنطقی می‏شودبرنامه‏ای ریختوازآنبرنامهبرای توسعهکشوراستفادهکردچشمشانراببندندوبگوینداگرشدمی‏کنیم. منازاینمجلسانقلابی انتظارداشتمکهشمابهدولتنهیببزنیدوبگوئید بی‏عرضه‏هاچرا ۹ میلیارددلار، اینکشورپرازماشین‏آلاتاست. پرازکارخانهاست. اینکشورآنقدرامکاناتمعدنی دارد، اینهمهنیروهای ظرافتکارداردکهمی‏توانندصنایعدستی رابسازند.چراشماازاینطرفحرفمی‏زنیدوبدبینانهبرخوردمی‏کنیدومی‏گویندنمی‏شودخوببهدولتفشاربیاوریدتابشود.
دورانجنگمقیاسنیست. چرانشود، بایدبشودمنتعجبمی‏کنمکهآقایانبرعکسمی‏گویندکهایننمی‏شود. مامحاسبهکرده‏ایمنشسته‏ایمو یکی یکی کارخانجاترابررسی کرده‏ایم، وزیرآمدهواظهارداشتهکهاینکارخانهاینقدرمی‏تواندتولیدداشتهباشدوشرایطسختی همنداردبا یکشرایطی کهقابلقبولبرای ماهست.
وماآنقدراینقلم‏هاراکوچکگرفته‏ایمبطورمثالگازراگفته‏ایم ۱/۶۰۰٫ گازنبایداینمقدارباشدمامی‏توانیمازسالآینده ۷، ۸ میلیاردگازصادرکنیمبایدتلاشکردوشمابایدازدولتبخواهیدوفشاربیاوریدوبگوئیدوضعمملکتایجابنمی‏کندمادستانمانراروی همبگذاریم. اینهاشدنی است.
منخیالمی‏کنماینهایی راکهگذاشته‏ایم، نفت، صادراتوحتی کشاورزی کهبعضی ازآقایانمی‏گفتندروی چندقلمخاصآنمی‏توانتکیهکردتابهاینجابرسیم. البتهکارمی‏بردوشرایطی لازماستکهعرضخواهمکرداگرمابا یکبرنامهصحیحکارکنیمازاینبهترخواهدشد.
مثلاروی توریسمما ۴۵۰ تاگذاشته‏ایم. ماتوریسمراکهآقایان یکجنبه‏یفرهنگی خلافی آنرامطرحمی‏کننداینطورنیستکهماهر بی‏سرو بی‏پایی رااینجابیاوریمتافرهنگانقلابرابههمبزند، حتی توریسمانقلابی یعنی برنامهبریزیم، مسلمانان، شیعه‏ها، سنی‏هاودوستانخودمانرابا یکبرنامهمنظمبهاینجابیاوریماینرقم، رقمکوچکی برای ماخواهدبودکهخیلی ازاینبیشترمی‏توانیمبیاوریمکهماروی آن یکرقمبااحتیاطگذاشتیمتامجبورنشویم یککارهای برخلافموازینی کهانقلابمانبهمادیکتهمی‏کندانجامدهیم.
امااینکهآقایانمی‏گویندبعدازاجرازیربارقرضخواهیمرفتاصلأایننیست. درهمینبرنامهشمامی‏نویسدبرحسبدرآمدهابایدخرجکنیم. خواهشمی‏کنماینمغالطهراازذهننمایندگانبیرونکنیدو یادرذهنتاننباشدونیاینداینجاپشتتریبونبگویندکهپنجسالدیگر ۴۰ میلیاردریالقرضخواهیمداشت. اینبرحسبدرآمدهااینهاتوزیعخواهدشدکمیتهتخصیصارزکارشایناستودولتنیزکارشایناست.
بنابراینهیچخطری وجودندارداگرفرضکنیم یکرقمواقعبینانه‏ای دراینجاباشدماازاینناحیهدرتوربیفتیم. اینهمانوضعی استکهدرگذشتههمبودهمانوشتیم ۱۲ میلیارددرآمدنفتی‏ماناست، درآمدهربودجه‏مانهم ۸ میلیاردمی‏شدوتاآخرسالبیشترمصرفنمی‏کردیمودرگذشتههمهمینکاررامی‏کردیم. وآنچیزی کهدستمی‏آوردیمهمانراعملمی‏کردیم. اجازهاستقراضهماینجادادهنشدهکهبگوییمازفلانجابگیریمومصرفکنیم.
حالااگراینمحکمنباشدشمامحکمشکنیدواینخواستماستکهشماعبارتمحکمی بگذارید.
وامادرموردطرحهابعضی ازطرحهارامابهدرآمدهای خارجی بندکردیم. اینازآنکارهایی استکهازنظرمابسیارکارلازمی بودهاستکهحتی مااگرذخیرهارزی فراوانی همداشتیمبایدمی‏کردیم، یعنی مصرفصحیحاینبوداگرماارززیادی داشتیمآنرادربانکخارجی می‏گذاشتیموازآنبهرهمی‏گرفتیمواینکاررااینجوری می‏کردیمکهحالاعرضمی‏کنموآقایاناینرا یکحرکتی اینجوری جلوهندهندکهمردمآلودهشوندوبچه‏های جوانمابهدانشگاهبروندوبگویندکهاستقراضشدهاست. بنظرمناینخدمتنیستاین یکنوعانحرافی استکهدرآنبدبینکردنمردمبهنظاماست.
الانشماازوزیرنفتبپرسیدبالایحهقبلی کهطرح‏هارامی‏دادندپولنقدراجلوترمی‏دادیموآنهامی‏آمدندومی‏ساختندهروقتآنهامی‏خواستندمی‏آمدندوهروقتنمی‏خواستندنمی‏آمدند، طرحپنجسالهرادهسالهمی‏کردند.
بسازدبعدهمبگوئیمکهازدرآمداینطرح‏هاطلبترابایدببری، ازروزی کهاینراهافتادومحصولشآمدمامی‏فروشیموشماطلبرابرداروببرواگرماچنینقراردادی راببندیماینقرارداد، قرارداداستقراضی است؟
اگرژاپنقبولکندوبیاید یککارخانهپتروشیمی برای مابسازدوبعدهمبگویدکهاز ۲۰ درصدمحصولاینکارخانهرادرظرفدهسالخواهمگرفتبرای آنسرمایهدارنفعداردواوسودخودشراخواهدبردامابرای مااینمسئلهخیلی باارزشاست. کشوری کهمنابعآنداردهرزمی‏رودبیایدوبااینشیوهطرفخارجی رابهاینجابیاوردوچوبهایی کههرزمی‏رودآنراتبدیلبهکاغذکنیم، کاغذی کهماالانداریمبابتآنمبالغی می‏دهیموواردکشورمی‏کنیم.
محصولکهبباردادوکاغذرادرآوردیمآمدیموگفتیمکهاینمقدارصرفهجویی ارزششدهواینمقداربهژاپنی‏هامی‏دهیمشماانصافمی‏دهیدکهجنگلتانازبینبرود، کارگرتانبیکارشود، کمبودکاغذداشتهباشیم.
مننمی‏گویمکهمابایدبدهی پیداکنیماینجوری اگرآنهابه یکنحوی مرتبطشوندخیلی شرایطفرقخواهدکردالانهمهطرح‏های مهمشماماندهاستبه دلیلاینکهاجباری ندارندچراکهپول‏هایشانراگرفتهورفته‏اند.
اینشیوه یکشیوهجاهلانه‏ای برای اداره یککشوراستماخیالمی‏کنیمکهانقلابی استکهماقرضنمی‏کنیمواینواقعأنیستشمابنشینیدوانصافأباخودتانبحثکنید.
اینرقمی کهگذاشتهشدهاینهمانرقمی استکهمجلسشورای اسلامی تصویبکرده یعنی مادرسالگذشتهبرای سال یکمیلیاردونیمدرتبصره۲۹ تصویبکردیمو یکعدههممخالفبودند. اینچیزی استکهمجلسگذاشتهواکثریتهمینجلساینرقمراقبلاپذیرفتهاستوکمیسیونهمآمدهوبرنامهپنجسالهرابراساسآن ۷ میلیاردونیمکردهاست یعنی اینهمانسیاستی استکهمجلستصویبکردهاستوبسیارهمسیاستدرستی استومنباتماموجودمازایندفاعمی‏کنم.همینالانطرح‏هایی راوزارتنفتداردکهآنهاپیشنهادکردندکهدرفلانشهرمی‏آییمپتروشیمی رامی‏سازیمواینجوری همازشمامی‏گیرمکاغذسازی، سیمان‏سازی، لاستیک‏سازی و یاچیزهایی ازاینقبیلرامی‏سازیم.
پسمنآنرا یککاری می‏دانمکهمجلسخودمانقبلأتصویبکردوکاربسیارخوبی استودراینبرنامههمآمدهوخیلی همقلمبزرگی نیست. ماسالی دومیلیاردگرفتهبوده‏ایموکمیسیونبرنامهآمدهآنراتبدیلبهسالی یکمیلیاردونیمکردهاست. البتهمنتوصیهمی‏کنمدومیلیاردراداشتهباشیدواینبهنفعکشوراست. ماخیلی ازاینکارخانه‏هاارزشافزودهداریمکهداریمبهمردممانظلممی‏کنمکهازاینکارخانه‏هااستفادهنمی‏کنیم. اماآنچیزی کهگذاشته‏ایمتانفتبتوانددردریای جنوبطرح‏هایی راخودشقراردادببنددوازمحصولآننیزبدهی‏های خویشرابپردازد.
الانمادردریاهرمقدارکهنفتاستخراجمی‏کنیمگازهای آنراداریممی‏سوزانیمومخازنمشترکی کهباآنطرفی‏هاداریمآنهادارندمی‏برندوازماهرزمی‏رود. اینثمرهاینفکرانقلابی استکهبعضی ازآقایاندارندخیالمی‏کنندکهانقلابی است. وواقعأاینانقلابی استکهمااموالکشوررااینجوری بهتاراجبدهیم؟
چهکسی اینرامی‏پذیردوچهکسی می‏تواندازآندفاعکندهمین‏طورصریحجلوی موکلینتانهمشماقضیهرامطرحمی‏کنیدو یابازشعاربدهیمکهپای خارجی رادرآب‏های فلانبازکردندبلهخوبآندانشجوودانشآموزوبیچارههماشکشخواهدریختامابگوئیمکهخارجی آمد، قراردادبست، ۳ میلیاردسرمایه‏گذاریکرد، گازی کهداشتندمی‏سوختندو یاعربستانمی‏بردتبدیلکردبهگازمایعوفروختو ۸۰ درصدآنرامابردیم، ۲۰ درصدآنرااودهسالگرفتوسرمایهراخوردوبعدهماینسرمایهدراختیارمانداگر یکچنینفرمولی راشمابهمردمبگوئیدبجای آنراحرفزدنآنوقتمی‏بینیدکهمردمچهقضاوتخواهندکرد.
حوزهگازسلمان یکحوزهنسبتاًخوبی استوباامکاناتماهمبهاینزودی ودردهسالآیندههمنمی‏توانیمازآناستفادهکنیمودرحالحاضرنیزدرحالسوختناست. طرحوپیشنهادداده‏اندکهماآنجارااستخراجمی‏کنیموبهجبلعلی دوبی لوله‏کشی می‏کنیمو ۲۰ درصددرآمدفروششمارامی‏گیریمبابتسرمایه‏گذاری کهکردیمتازمانیکهتمامشودخوبشمابعنوانوکیلمردممی‏گوئیداینبایدبشود یانشود.
یامخزنگازقطرکهالانکارشناسانخارجی آمدندوبرای اواستخراجمی‏کنند یاحفاری می‏کنندودوسهسالآیندهاینگازبالوله‏هایی کهانسانازدرونآنمی‏تواندعبورکندبهاینطرفوآنطرفمنتقلمی‏شودوماهمآنجاشریکهستیمونمی‏توانیمدرآنجاسرمایه‏گذاری کنیماگرمابرویموکسی رابیاوریموبگوئیمبرای ماهمحفاری کنیدواینگازرااستحصالکنیدوبعدهمبفروشیدوبخشی راهمبهآنهابدهیمخوباینطرفتنآدممی‏لرزد.

ـ سوره مائده، آیه ۵ و ۶٫ ↑
ـ سوره نساء، آیه ۲۳٫ ↑
ـ خلیلی، نایب علی، مسؤولیت مدنی طرف معامله فاسد، رساله دکتری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ۱۳۷۰ ه‍ .ش، ص ۱۸۳٫ ↑
ـ خویى، سیدابوالقاسم موسوى، مصباح الفقاهه، جلد ۳، ص ۱۲۱ و ۱۲۲٫ ↑
ـ نورى، حسین بن محمدتقى، مستدرک الوسائل و مستنبط المسایل، جلد ۱۷، چاپ اول، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ایران ـ قم، ۱۴۰۸ ه‍ .ق، ص ۸۸٫ ↑
ـ نائینى، میرزا محمدحسین غروى، منیه الطالب فی حاشیه المکاسب، جلد ۱، ص ۱۱۷٫ ↑
ـ خویى، سیدابوالقاسم موسوى، مصباح الفقاهه، جلد ۳، ص ۱۲۳٫ ↑
ـ ایروانى، على بن عبدالحسین، حاشیهالمکاسب، جلد ۱، ص ۹۵٫ ↑
ـ خویى، سیدابوالقاسم موسوى، مصباح الفقاهه، جلد ۳، ص ۱۲۳٫ ↑
ـ همان، جلد ۳، ص ۱۲۴٫ ↑
ـ همان، جلد ۳، ص ۱۲۰ و ۱۲۱٫ ↑
ـ سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن، الاشباه و النظائر فی قواعد و فروع فقه الشافعیه، ص ۲۳۵٫ ↑
ـ انصاری، مرتضی، مکاسب (المحشّی)، جلد ۷، ص ۱۸۱٫ ↑
ـ «لو کانت المئونهبمقدار ما یقتضیه طبعا ردّ مال الغیر فهو على القابض و لو لم یکن کذلک بأن کانت زایده علیه فلا یجب علیه و ذلک لأنّ الحکم المجعول إذا اقتضى فی طبعه مقدارا من الضّرر فهو مخصّص لقاعده الضّرر»؛ نائینى، میرزا محمد حسین غروى، منیه الطالب فی حاشیه المکاسب، جلد ۱، ص ۱۳۲٫ ↑
ـ گرجی، ابوالقاسم، مقالات حقوقی، جلد ۱، ص ۱۴۶٫ ↑
ـ «و یرد علیه: أن وجوب الرد فی نفسه لا یقتضی أی ضرر، إذ قد یکون الرد غیر محتاج إلى المئونه أصلا، فالمئونه أمر قد یحتاج الیه الرد، و قد لا یحتاج الیه ذلک، و إذن فدلیل نفى الضرر یقتضی اختصاص وجوب الرد بما لا یحتاج إلى مئونه»؛ خویى، سیدابوالقاسم موسوى، مصباح الفقاهه، جلد ۳، ص ۱۲۵٫ ↑
ـ «و من هنا تظهر الحال فی تفصیل المصنف ـ أیضاـ فإن تحمل الضرر مرفوع فی الشریعه المقدسه. و لا فرق بین قلیله و کثیره. نعم لا بأس بالالتزام بکون المئونه على القابض فیما إذا کانت المئونه من القله بمرتبه لا تعد ضررا عرفا. و لعل هذا هو مراد المصنف من التفصیل الذی نقلناه عنه قریبا»؛ خویى، سیدابوالقاسم موسوى، مصباح الفقاهه، جلد ۳، ص ۱۲۵٫ ↑
ـ الرملی، شمس الدین، نهایهالمحتاج إلى شرح المنهاج، جلد ۵، دار الفکر، لبنان ـ بیروت، ۱۴۰۴ ه‍ .ق، ص ۱۴۵؛ السابق، السید، فقه السنه، جلد ۳، ص ۲۵۱٫ ↑
ـ «المقبوض بالشراء الفاسد لفقد شرط او لشرط فاسد یضمنه المشتری ضمان الغصب لانه مخاطب کل لحظه بردّه فیضمنه عند تلفه بالمثل فی المثلی وبأقصى القیم فی المتقوم من وقت القبض إلى وقت التلف وعلیه أرش نقصه للتعییب وأجره مثله للمنفعهوإن لم یستوفها وضمان زوائده کنتاج وتعلم حرفه و علیه رده لمالکه و مؤنه رده»؛ عمر بن منصور العجیلی، سلیمان، شرح منهج الطلاب المعروف بحاشیه الجمل، ص ۸۴؛ نووی، محیی الدین بن شرف، المجموع فی شرح المهذب، جلد ۱۴، ص ۲۳۴٫ ↑
ـ الأردبیلی، یوسف بن إبراهیم، الأنوار لأعمال الأبرار، جلد ۱، چاپ اول، دار الضیاء، بی جا، ۱۴۲۷ ه‍ .ق، ص ۳۳۳٫ ↑
ـ خویى، سیدابوالقاسم موسوى، مصباح الفقاهه، جلد ۳، ص ۱۲۷٫ ↑
ـ گرجی، ابوالقاسم، مقالات حقوقی، جلد ۱، ص ۱۴۸٫ ↑
ـ از جمله حدیث نبوی «علی‌الید ما أَخَذَت حَتّی تُؤَدّیَه» و «لایَحِلُّ مالُ امرِیٍ اِلاّ عَن طِیبِ نَفسِهِ». ↑
ـ «فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُکُمْ بَعْضاً فَلْیُؤَدِّ الَّذِی اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ» سوره بقره، آیه ۲۸۳٫ ↑
ـ اردبیلی، احمدبن محمد، مجمع الفائده و البرهان، جلد ۱۰، چاپ اول، مؤسسه انشارات اسلامی، ایران ـ قم، ۱۴۰۳ ه‍ .ق، ص ۵۲۰٫ ↑
ـ بجنوردى، سیدحسن، القواعدالفقهیه، جلد ۷، ص ۵۴٫ ↑
ـ عاملى، محمدبن مکى، الدروس الشرعیه فی فقه الإمامیه، جلد ۳، چاپ دوم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ایران ـ قم، ۱۴۱۷ ه‍ .ق، ص ۱۰۹٫ ↑
ـ انصاری، مرتضی، مکاسب (المحشّی)، جلد ۷، ص ۱۸۱٫ ↑
ـ بجنوردى، سیدحسن، القواعد الفقهیه، جلد ۷، ص ۵۴٫ ↑
ـ ماده ۳۰۸ ق.م: «… اثبات ید بر مال غیر بدون مجوز در حکم غصب است» ↑
ـ ماده ۳۱۱ ق.م: «غاصب باید مال مغصوب را عیناً به صاحب آن ردّ نماید…» ↑
ـ نجفى، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، جلد ۳۷، ص ۸۳٫ ↑
ـ خمینى، سید روح اللّه، تحریر الوسیله، جلد ۲، چاپ اول، مؤسسه مطبوعات دار العلم، ایران ـ قم، بی تا، ص ۱۸۰٫ ↑
ـ نجفى، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، جلد ۳۷، ص ۸۳ . ↑
ـ طوسی، محمدبن حسن، المبسوط، جلد ۳، ص ۸۲٫ ↑
ـ محقق کرکی در جامع المقاصد، شهید ثانی در مسالک الافهام، به نقل از نجفى، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، جلد ۳۷، ص ۸۴ . ↑
ـ امام خمینی، سید روح‌الله، تحریرالوسیله ، جلد ۲، ص ۱۸۰٫ ↑
ـ در صحیحه ابی ولاد آمده است: «قُلْتُ فَإِنْ أَصَابَ الْبَغْلَ کَسْرٌ أَوْ دَبَرٌ أَوْ غَمْزٌ فَقَالَ (ع) عَلَیْکَ قِیمَهُ مَا بَیْنَ الصِّحَّهِ وَ الْعَیْبِ یَوْمَ تَرُدُّهُ عَلَیْه‏» کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی، جلد ۵، ص ۲۹۰ و ۲۹۱٫ ↑
ـ به نقل از نجفى، محمدحسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام، جلد ۳۷، ص ۸۳٫ ↑
ـ همان، ص ۸۳٫ ↑
ـ کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی، الزامهای خارج از قرارداد (ضمان قهری)، در یک جلد، انتشارات دانشگاه تهران، ١٣٧۴ ه‍ .ش، ص ۳۸۹٫ ↑
ـ ماده ۳۳۰ ق.م: «اگر کسی حیوان متعلق به غیر را بدون اذن صاحب آن بکشد باید تفاوت قیمت زنده و کشته آن را بدهد … » ↑
ـ ماده ۳۱۴ ق.م: «اگر در نتیجه عمل غاصب قیمت مال مغصوب زیاد شود غاصب حق مطالبه قیمت زیادی را نخواهد داشت مگر این‌که آن زیادی عین باشد.» ↑
ـ کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی، الزامهای خارج از قرارداد (ضمان قهری)، ص ۳۸۷٫ ↑
ـ ماده ۳۳ ق.م: « … مگر این‌که نما یا حاصل از اصله و حبه غیر حاصل شده باشد که در این صورت درخت و محصول مال صاحب اصله یا حبه خواهد بود … » ↑
ـ عاملى، زین الدین بن على، الروضهالبهیهفی شرحاللمعهالدمشقیه، جلد ۷، ص ۵۱٫ ↑
ـ خوانسارى، سید احمد، جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، جلد ۵، چاپ دوم، مؤسسه اسماعیلیان، ایران ـ قم، ۱۴۰۵ ه‍ .ق، ص ۲۰۹٫ ↑