ضخامت غلاف را با فرض یکنواخت بودن چگالی یونی به دست می آوریم. مانند قبل معادله ی پتانسیل به شکل زیر خواهد بود:
(۱-۲۵)
می دانیم که طول مشخصه ی تقریبی جوابهای این معادله، طول دبای است.

(۱-۲۶)
در حقیقت جواب قبلی تنها برای مورد e/T_e<<1درست بود که دیگر معتبرنیست.وقتی -e/T_e>1 باشد،(حالتی که در غلاف برقرار است)می توان عملا از چگالی الکترون چشمپوشی کرد در حالیکه جواب تنها به طور مربعی ادامه می یابد. بنابراین می توان انتظار داشت که ضخامت غلاف به طور تقریبی با گرادیان

(۱-۲۷)

پتانسیل الکتریکیتعیین شود که تا فاصله ی کافی برای رسیدن به مقدار پتانسیل _g= -4T_e/e ادامه می یابد،
یعنی x ~ 4_D این نتیجه برای پهنای نوعی غلاف صحیح است ولی به هیچ وجه دقیق نیست.
۱-۷ مرز پلاسما- جامد۱
وقتی پلاسما در تماس با یک جامد قرار دارد،جسم جامد مانند چاهکی پلاسما را می رباید.باز ترکیب یونها و
الکترون ها در سطح اتفاق می افتد.سپس بار پلاسما نسبت به جامد معمولا مثبت می شودوناحیه ی نسبتا نازکی
به نام غلاف^[۱] درمرزپلاسما جائیکه تغییرات اصلی در پتانسیل اتفاق می افتد وجود دارد.
شکل(۱-۵)مرز پلاسما-جامد
۱-۸ پارامتر پلاسما^[۲]۱
توجه داشته باشید که در بسط مفهوم حفاظ دبای مقدارn_ee را به عنوان چگالی بار به کار بردیم وفرض کردیم که می توان آن را پیوسته وهموار در نظر گرفت.اما اگر چگالی چنان کم باشد که تعداد الکترون ها در ناحیه ی حفاظ دبای تقریبا کوچکتر از یک الکترون باشد این رهیافت دیگر صحیح نیست.درحقیقت باید به این مساله در سه بعد وباتعریف پارامتر پلاسماN_D به صورت زیربپردازیم.که N_D تعداد ذرات درون کره ی دبای می باشد.
(۱-۲۸)
اگر N_D1 باشد،آنگاه ذرات منفرد را نمی توان به صورت پیوستاری هموار فرض کرد.این به معنای غالب بودن برخورد در رفتار سیستم است به این معنا که همبستگی کوتاه برد همانند اثرات جمعی بلندبرد مهم است.اغلب به این دلیل شرط دیگری برای پلاسما در نظر می گیریم یعنی اگر N_D1 باشد آنگاه اثرات جمعی بر برخوردها غالب هستند.
۱-۹ حرکت ذرات باردار درمیدان ها۱
پلاسماها سیستم های پیچیده ای هستند، زیرا حرکت های الکترون ها و یون ها که توسط میدان های الکتریکی و مغناطیسی تعیین میشوند خود جریان هایی تولید می کنندکه روی این میدان ها اثر میگذارند و آنها را تغییر می دهند.فرض می کنیم میدانها از قبل مشخص هستند. با این حال محاسبه ی حرکت یک ذره باردار می تواند کار کاملا سختی باشد.معادله ی حرکت را به صورت زیر می نویسیم.
(۱-۲۹)
با حل این معادله ی دیفرانسیل،مکان r وسرعت  را برای E وB معین بدست می آوریم.
۱-۹-۱B یکنواخت،E=0
(۱-۳۰)
در صفحه عمود بر B شتاب بر  عمود است و بنابر این ذرات حول دایره ای به شعاع r_Lکه در معادله ی زیر صدق می کند حرکت می کنند.فرکانس (سرعت) زاویه ای است.
(۱-۳۱)
تساوی اول نشان میدهد که (Ω r_L= v_L /) V²_┴/ r²_L=Ω^۲بنابراین تساوی دوم منجر می شود به
=qVB.mv_┴یعنی مقدار برابر با مقدار زیر است:
(۱-۳۲)
ذرات در مدار دایره ای با سرعت زاویه ای فرکانس سیکلوترونی  وشعاع لارمور/ Ω V_┴=r _Lحرکت می کنند.
شکل (۱-۶)مدار دایره ای در میدان مغناطیسی یکنواخت
برای تحلیل برداری ذره با انرژی ثابت، معادله حرکت (  ) را می نویسیم در آنصورت:
(۱-۳۳)
حرکات موازی و عمود از هم جدا می شوند._║V= ثابت، چون شتاب (متناسب با  )بر B عمود است.برای بررسی دینامیک مساله در جهت عمود،Bرا در جهت  گرفته، مولفه ها را می نویسیم.
,  (۱-۳۴)

از اینرو:
(۱-۳۵)
جواب بصورت مقابل می شود  .
با جایگذاری مجدد:
(۱-۳۶)

با انتگرال گیری:
,  (۱-۳۷)
شکل (۱-۷)مرکز دوران (x₀,y₀)ومدار
این معادله ی دایره ای به مرکز=(x₀,y₀)  و شعاع  است (زاویه برابر=tاست).
همانطور که نشان داده شده جهت حرکت بارهای غیر همنام برعکس یکدیگراست. یونها،پاد ساعتگرد و الکترون ها حولB و در جهت ساعتگرد می چرخند.جریان حمل شده توسط پلاسما همواره در جهتی خواهد بود که میدان مغناطیسی را کاهش دهد.این ویژگی مواد مغناطیسی موسوم به دیا مغناطیس است.وقتی v غیر صفر باشد،حرکت در طول مارپیچ اتفاق می افتد.
۱-۹-۲Bیکنواخت و Eغیرصفر
(۱-۳۸)
حرکت در راستای موازی بدینصورت است کهاگرE=0باشد،const=V_║بدست می آید. اکنون آشکار است که :
(۱-۳۹)

یافته های شمارش میکروبی با به کار گیری محیط کشت MRS-NNL در یدونه یدونه روزای مورد بررسی نشون می‌دهد که تعداد بیفیدوباکتریوم لاکتیس در کشت یدونه (ماست B) به طور معنی داری (۰۵/۰P<) نسبت به کشت مخلوط (ماست AB) بیشتره که دلیل این می‌تونه به اختلاف میان میکروارگانیسم‌ها درکشت‌های مخلوط نسبت داده شه.
در مقایسه یافته های این آزمون با آزمون قبل، تعداد بیفیدوباکتریوم لاکتیس شمارش شده با به کار گیری محیط کشت MRS-NNL در تموم روزای مورد بررسی در طول دو هفته نگهداری نسبت به تعداد همین باکتری در محیط کشت MRS-آگار، حدود یه سیکل لگاریتمی بیشتر بود. با در نظر گرفتن این که محیط کشت MRS-NNL محیط کشت اختصاصی واسه رشد بیفیدوباکتریوم لاکتیس می‌باشه، اما محیط MRS-آگار واسه رشد تموم پروبیوتیک‌ها طراحی شده، پس گرفتن اینجور نتیجه‌ای منطقی به نظر می‌رسد. شکل ۶-۴ نمودار ستونی تعداد Bifidobacterium lactisزنده در تیمارهای B و AB رو که با به کار گیری محیط کشت MRS-NNL اندازه گیری شده، در طول مدت ۱۴ روز نگهداری در یخچال نشون می‌دهد.
اسکولر- مالیوتین و مولر^[۱۲۰] (۱۹۶۸) هم در توضیح یافته های بررسی خود گفتن که رشد خیلی از سویه‌های بیفیدوباکتریوم در ماست، تحت تاثیر افزایش تنوع گونه‌ها و یعنی در کشت‌های مخلوط، متوقف می‌شه. هم اینکه با در نظر گرفتن اندازه رشد بیفیدوباکتری‌ها، غلظت اسید لاکتیک می‌تونه بسیار مهم باشه. چون بیفیدوباکتریوم نسبت به لاکتوباسیلوس در برابر تغییرات pHسیتوپلاسمی در شرایط اسیدی مقاوم کمی داره (کستلو، ۱۹۹۳). پس دلیل کاهش شدید و یهویی تعداد Bifidobacterium lactisزنده در روز هفتم می‌تونه به افزایش اسیدیته نسبت داده شه به این صورت که اندازه اسیدیته به حدی رسیده که به وسیله میکروارگانیسم قابل تحمل نبوده.
شکل۶-۴- تعداد بیفیدو باکتریوم لاکتیس شمارش شده با به کار گیری محیط کشت MRS-NNLدر طول مدت ۱۴ روز نگهداری در یخچال.
* B: نمونه ماست پروبیوتیک شامل بیفیدوباکتریوم لاکتیس، AB: نمونه ماست پروبیوتیک شامل لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس و بیفیدوباکتریوم لاکتیس.
*حروف متفاوت روی ستون‌ها نشون دهنده اینه که فرق از نظر آماری معنی داره (۰۵/۰P<).
دیو و شاه^[۱۲۱] (۱۹۹۷a) گزارش کردن که تعداد بیفیدوباکتری‌هاپس از ۳۵ روز نگهداری در دمای ºC4 در یکی از چهار کشت شروع کننده آزمایش شده به طور زیادی (حدود ۴ سیکل لگاریتمی) نسبت به مقدار اولیه کم شد. این کاهش در نتیجه‌ی حضور اسیدهای آلی یا هیدروژن پراکسید نبود. افزایش مایه میکروبی اولیه (دیو و شاه، ۱۹۹۷b) و یا به کار گیری اسیدآسکوربیک به عنوان رباینده‌ی اکسیژن^[۱۲۲]، زنده‌مانی بیفیدوباکتری‌ها رو در ماست تولید شده با اون کشت شروع کننده بهبود نبخشید. از این رو، بازدارندگی رشد این ارگانیسم به اختلاف با باکتری‌های استارتر نسبت داده شد.
هوگز و هوور، (۱۹۹۵)^[۱۲۳] هم گفت‌ه‌ان که بیفیدوباکتری‌ها در مقایسه با لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس نسبت به دمای پایین زمان نگهداری، به طور زیادی مقاومت کمتری دارن.
در بررسی دامین^[۱۲۴] و همکاران (۲۰۰۷) روی ماست پروبیوتیک، تعداد باکتری‌های بیفیدوباکتریوم لاکتیس در روز اول حدود یه سیکل لگاریتمی از لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس بیشتر بود. با کم شدن تعداد کلی میکروارگانیسم‌ها در طول مدت نگهداری، این فرق در روز چهاردهم به کمتر از یه سیکل لگاریتمی رسید اما در روز بیست و هشتم نگهداری حدود دو سیکل بود. تعداد میکروارگانیسم‌های سنتی کشت شروع کننده هر چند به آرومی کم شد، اما این کاهش کمتر از نیم سیکل لگاریتمی بود.
کلیور و همکاران (۱۹۹۳)، گفتن که از بین ۱۷ سویه بیفیدوباکتری رشد داده شده در شیر خالص، ۱۵ سویه زنده نماندند.
۴-۱-۱-۴- زنده مانی پروبیوتیک‌ها
شکل ۷-۴ تعداد پروبیوتیک‌های زنده در تیمارهای A، Bو AB رو در روزای ۱، ۳، ۷، ۱۰ و ۱۴، در طول دو هفته نگهداری محصول در یخچال که با به کار گیری محیط کشت MRS- بایل مورد شمارش شد، نشون می‌دهد. همونطور که مشخصه، در هر کدوم از روزای بررسی، تعداد لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس در کشت یدونه (تیمار A)، نسبت به تعداد بیفیدوباکتریوم لاکتیس در کشت یدونه (تیمار B) و نسبت به تعداد هر دو گونه پروبیوتیک در کشت مخلوط (تیمار AB) بیشتره. دلیل این همونطور که قبلا هم به اون گفته شد، به توانایی بیشتر گونه لاکتوباسیلوس نسبت به بیفیدوباکتریوم در تحمل شرایط اسیدی و دمای پایین محیط و هم اینکه وجود اختلاف^[۱۲۵]احتمالی بین دو گونه نسبت داده می‌شه. هرچند با گذشت زمان، تعداد کلی هر کدوم از گونه‌ها به طور معنی داری (۰۵/۰P<) کم شد اما بازم بالاتر از تعداد استاندارد cfu/g10⁶ است.
تعداد باکتری شمارش شده در هر کدوم از سه تیمار A، B و AB در محیط کشت MRS- بایل نسبت به تعداد باکتری‌های این تیمارها در محیط کشت MRS- آگار با وجود اینکه محیط MRS- آگار مربوط به شمارش تموم باکتری‌ها مثل پروبیوتیک و ساده س!، بیشتر بود. این نتیجه نشون می‌دهد که محیط کشت MRS- آگار نسبت به محیط کشت MRS- بایل توانایی کمتری واسه جفت و جور کردن امکان رشد پروبیوتیک‌ها داره.
با مقایسه یافته های شمارش لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس به کمک محیط کشت MRS-IM نسبت به یافته های شمارش این باکتری در محیط کشت MRS- بایل، lمیشه فهمید که تعداد این باکتری در محیط کشت MRS-IM در روزای مورد بررسی حدود یه سیکل لگاریتمی کمتر از محیط کشت صفرا داره.
مقایسه یافته های شمارش بیفیدوباکتریوم لاکتیس‌ با به کار گیری محیط کشت MRS- بایل نسبت به محیط کشت MRS-NNL نشون می‌دهد که تعداد این باکتری در محیط کشت MRS-NNL در تموم روزا حدود یه سیکل لگاریتمی بیشتره. با در نظر گرفتن اینکه محیط MRS-NNL محیط اختصاصی رشد بیفیدوباکتریوم لاکتیس است، این منطقی به نظر می‌رسد.
برابر با گفته کلیور و همکاران (۱۹۹۳)، یکی از بزرگترین مشکلات به کار گیری کشت‌های رژیمی در اجناس لبنی تخمیری، نبود تحمل اسید به وسیله بعضی از گونه‌هاست.
ریسیک و کورمان^[۱۲۶](۱۹۸۳) در تولید ماست AB شامل B. bifidumوL. acidophilus انجام دادن، به این نتیجه رسیدن که رشد لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس تحت تاثیر بیفیدوباکتر بیفیدیوم قرار نمی‌گیرد؛ اما رشد B. bifidum، جز در وقتی که مقدار تلقیح اولیه به نسبت ۱۰^۳: ۱۰^۴ (B. bifidum : L. acidophilus) بود، متوقف شد.
شکل۷-۴- تعداد پروبیوتیک‌های شمارش شده با به کار گیری محیط کشت MRS- بایل در طول مدت ۱۴ روز نگهداری در یخچال.
* A: نمونه ماست پروبیوتیک شامل لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس، B: نمونه ماست پروبیوتیک شامل بیفیدوباکتریوم لاکتیس، AB: نمونه ماست پروبیوتیک شامل لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس و بیفیدوباکتریوم لاکتیس.
*حروف متفاوت روی ستون‌ها نشون دهنده اینه که فرق از نظر آماری معنی داره (۰۵/۰P<).
اختلاف بین باکتری‌های استفاده شده به عنوان کشت شروع کننده بدلیل تولید ترکیبات ضد میکروبی مثل باکتریوسین‌ها^[۱۲۷] هم می‌تونه تعداد ارگانیسم‌های دیگه رو کم کنه (شاه، ۲۰۰۰). با اینکه حضور باکتری‌های شروع گر ممکنه رشد بیفیدوباکتری‌ها رو محدود کنه، اما به طور مقایسه‌ای، بیفیدوباکتری‌ها تاثیر کمی بر موندگاری دراز مدت باکتری‌های شروع کننده دارن. پس، اگه تولید کننده یه ماست اسیدوفیلوس- بیفیدوباکتر (AB) مطمئن باشه که در آخر زمان انکوبه گذاری دست کم یه میلیون سلول زنده بیفیدوباکتریوم در هر گرم از ماست تولید شده هست، تعداد پروبیوتیک‌ها در طول زمان مجاز نگهداری محصول، تقریبا ثابت باقی می مونه (سامونا و روبینسون، ۱۹۹۴)^[۱۲۸]. این موضوع در یافته های حاصل از این تحقیق هم خوب مشخصه. با در نظر گرفتن شکل ۴-۴، هر چند کاهش تعداد بیفیدوباکتریوم لاکتیس در تیمار B در هر کدوم از فواصل اندازه‌گیری نسبت به قبل کم شده، اما در کل این کاهش کمتر از نیم سیکل لگاریتمیه. یعنی لگاریتم تعداد بیفیدوباکتریوم لاکتیسدر هر گرم از نمونه از ۴۵/۷ به ۷ کم شده.
۴-۱-۲- یافته های آزمون‌های فیزیکو شیمیایی
۴-۱-۲-۱- pH
در طول زمان تولید ماست، باکتری‌های ماست و باکتری‌های پروبیوتیک اسیدهای آلی تولید می‌کنن.در طول تخمیر وقتی اندازه اسید لاکتیک افزایش می‌یابد، و به همون نسبت سطح pH کاهش می‌یابد (کلیور و همکاران، ۱۹۹۳). pH ماست باید ۵/۴ و یا کمتر باشه تا علاوه بر اینکه با استانداردهای قانونی مطابقت داشته باشه، کیفیت خوبی هم بدست آید.
شکل ۸-۴ تغییرات اندازه pH نمونه‌ها رو در روزای ۱، ۳، ۷، ۱۰ و ۱۴، در طول دو هفته نگهداری محصول در یخچال نشون می‌دهد.بیشترین اندازه pHدر طول دوره بررسی مربوط به تیمار Sیعنی ماست سادهبا دامنه تغییرات (۴۵/۴-۵۳/۴ pH=) و کمترین اندازه pHمربوط به نمونه ماست AB با دامنه تغییرات (۳۲/۴-۴۰/۴ pH=)بود. pH هر کدوم از نمونه‌ها به طور جداگونه در طول مدت نگهداری در هر مرحله بررسی نسبت به مرحله قبل، به طور معنی داری کمتر بود (۰۵/۰P<).pH نمونه ماست پروبیوتیک شامل بیفیدوباکتریوم لاکتیس به صورت کشت یدونه، در تموم دوره نگهداری، به طور معنی داری (۰۵/۰P<) نسبت به نمونه ماست پروبیوتیک شامل کشت یدونه لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس بیشتر بود. دلیل این، به محدودیت توانایی بیفیدوباکتریوم در تولید اسیدهای آلی در دمای کم قابل توجیه س (ماتیلا ساندهولم و همکاران^[۱۲۹]، ۲۰۰۲).
در بررسی تنها زاد و همکاران (۲۰۰۷)، pH نمونه ماست پروبیوتیک شامل L.acidophilusنسبت به نمونه ماست ساده کمتر بود. موندگاری بالای لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس و تولید اسید لاکتیک بیشتر در طول تخمیر به عنوان دلیل این pH پایین ذکر شد. بیان شد که هرچند استرپتوکوکوس ترموفیلوس و لاکتوباسیلوس بولگاریکوسدر خیلی از اجناس وجود دارن، کم شدن اندازه pH می‌تونه به غیرفعال شدن یا کاهش تعداد لاکتوباسیل‌های زنده نسبت داده شه.
شکل۸-۴- اندازه pHتیمارها در طول مدت ۱۴ روز نگهداری در یخچال.
* A: نمونه ماست پروبیوتیک شامل لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس، B: نمونه ماست پروبیوتیک شامل بیفیدوباکتریوم لاکتیس، AB: نمونه ماست پروبیوتیک شامل لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس و بیفیدوباکتریوم لاکتیس، S: نمونه ماست ساده.
*حروف متفاوت روی ستون‌ها نشون دهنده اینه که فرق از نظر آماری معنی داره (۰۵/۰P<).
۴-۱-۲-۲- اسیدیته
همونطور که انتظار می‌رفت، اسیدیته تموم نمونه‌ها در روز اول نگهداری و به دنبال اون در دوره انبارداری به طور معنی داری زیاد شد (۰۵/۰P<). افزایش اسیدیته ماست در نتیجه تخمیر لاکتوز و تولید اسید لاکتیکه. افزایش اسید لاکتیک، pH رو کاهش داده و در نتیجه پروتئین‌ها لخته شده و به شکل ژل سفتی در می‌آیند که ماست نامیده می‌شه (هروسکار و همکاران^[۱۳۰]، ۲۰۰۵).
کلا در هر کدوم از فواصل اندازه گیری،اسیدیته نمونه ماست AB از بقیه نمونه‌ها بیشتر و اسیدیته تیمار S نسبت به دیگر نمونه‌ها کمتر بود. این فرق هم از نظر آماری معنا دار بود (۰۵/۰P<). در کلیه‌ی روزای مورد بررسی، اسیدیته ماست شامل کشت یدونه لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس نسبت به اسیدیته ماست شامل کشت یدونه بیفیدوباکتریوم لاکتیس بیشتر بود که این فرق هم به جز در روزای اول و هفتم، در بقیه روزا از نظر آماری معنی دار بود (۰۵/۰P<).
اسیدی شدن پس از تخمیر، در ماست سنتی و ماست‌های پروبیوتیک به فعالیت سوخت و سازی ارگانیسم‌ها در طول دوره نگهداری در سرما نسبت داده می‌شه. بیل و همکاران^[۱۳۱] (۱۹۹۴) گزارش دادن که به کار گیری کشت شروع کننده شامل استرپتوکوکوس ترموفیلوس با لاکتوباسیلوس بولگاریکوس، اندازه اسیدی شدن نمونه رو بیشتر از بقیه سویه‌ها افزایش می‌دهد. این موضوع، تاثیر نوع ارگانیسم و هم اینکه تاثیر کشت مخلوط رو بر اسیدیته نشون می‌دهد.
سودینی و همکاران^[۱۳۲] (۲۰۰۲) هم دیدن که اندازه اسیدی شدن شیر تخمیر شده، به مخلوط ارگانیسم‌های موجود در کشت شروع کننده مربوطه؛ و هم اینکه به ترکیبات پایه شیر که تاثیر مهمی بر رشد و پایداری باکتری پروبیوتیک داره.
شکل۹-۴- اندازه اسیدیتهتیمارها در طول مدت ۱۴ روز نگهداری در یخچال.
* A: نمونه ماست پروبیوتیک شامل لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس، B: نمونه ماست پروبیوتیک شامل بیفیدوباکتریوم لاکتیس، AB: نمونه ماست پروبیوتیک شامل لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس و بیفیدوباکتریوم لاکتیس، S: نمونه ماست ساده.
*حروف متفاوت روی ستون‌ها نشون دهنده اینه که فرق از نظر آماری معنی داره (۰۵/۰P<).
۴-۱-۲-۳- درجه هیدرولیز
هرچند کشت‌های شروع کننده ماست از نظر خاصیت پروتئولیتیکی بسیار ضعیف هستن، با این حال، گونه‌های‌S.thermophilus ,L. delbrueckiissp. bulgaricus.ممکنه در طول تخمیر، موجب اندازه خیلی از پروتئولیز شن. مقدار اجناس آزاد شده به وسیله پروتئولیز به دو عامل اصلی بستگی داره: اول، ترکیبات جزء پروتئینی شیر و دوم، شکلای جور واجور آنزیم‌های پروتئولیتیکی مربوط به ارگانیسم‌های موجود در ماست (تمایم و رابینسون، ۱۹۸۵)^[۱۳۳].
پروتئین‌ها و اسیدهای آمینه سازنده اون‌ها، آمیخته‌ای گسترده از عناصر شیمیایی مثل کربن، هیدروژن، اکسیژن، سولفور، نیتروژن و فسفر هستن. پس، نتیجه‌ی تجزیه پروتئین، آزادسازی مقدار بیشتری از شکلای جور واجور اسیدها، الکل‌ها، گازها (هیدروژن، کربن دی اکسید، سولفید هیدروژن و آمونیاک) و بقیه ترکیباته (تکنوتکست AB، ۱۹۹۵)^[۱۳۴].
شکل ۱۰-۴ درجه هیدرولیز نمونه‌های جور واجور ماست تولید شده در این تحقیق رو در روزای ۱، ۳، ۷، ۱۰ و ۱۴، در طول دو هفته نگهداری محصول در یخچال نشون می‌دهد. کلا با گذشت زمان درجه هیدرولیز تموم تیمارها زیاد شد. در تموم روزای مورد بررسی، درجه هیدرولیز نمونه ماست پروبیوتیک شامل کشت یدونه بیفیدوباکتریوم لاکتیس به طور معنی داری از بقیه نمونه‌ها بیشتر بود (۰۵/۰P<). در طول دوره‌ی بررسی، کمترین اندازه درجه هیدرولیز مربوط به نمونه ماست AB به مقدار ۸۷/۱۲ درصد در روز اول نگهداری و بیشترین اندازه اندازه گیری شده مربوط به نمونه ماست B در روز چهاردهم به مقدار ۱۰/۳۰% بود. یافته های نشون می‌دهد که افزایش درجه هیدرولیز نمونه ماست AB از روز سوم سرعت بیشتری گرفته، این درحالیه که درجه هیدرولیز در بقیه تیمارها با شیب کمتری رو به زیاد شدنه.
شیهاتا (۲۰۰۴) گفت که باکتری‌های ماست (لاکتوباسیلوس بولگاریکوس و استرپتوکوکوس ترموفیلوس) در مقایسه با باکتری‌های پروبیوتیک (Bifidobacterium sspو L. acidophilus)، شدیدا پروتئولیتیک به نظر می‌رسند. باکتری‌های ماست، مقدار بیشتری از اسیدهای آمینه آزاد رو رها می‌کنن و نسبت به باکتری‌های پروبیوتیک آمینوپپتیدازهای^[۱۳۵] بیشتر و بهتری تولید می‌کنن. در واقع، رشد باکتری‌های ماست در شیر سریعتره و پروبیوتیک‌ها به دلیل نبود فعالیت پروتئولیتیکی و نیاز به تامین خارجی پپتیدها و اسیدهای آمینه واسه رشد بهینه، رشد آهسته‌ای دارن.
شکل۱۰-۴- درجه هیدرولیز تیمارها در طول مدت ۱۴ روز نگهداری در یخچال.
* A: نمونه ماست پروبیوتیک شامل لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس، B: نمونه ماست پروبیوتیک شامل بیفیدوباکتریوم لاکتیس، AB: نمونه ماست پروبیوتیک شامل لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس و بیفیدوباکتریوم لاکتیس، S: نمونه ماست ساده.
*حروف متفاوت روی ستون‌ها نشون دهنده اینه که فرق از نظر آماری معنی داره (۰۵/۰P<).
۴-۱-۲-۴- قدرت احیا کنندگی

۲-۸-۸ کنترل فساد
آن‌چه که در این شاخص مدنظر قرار می‌گیرد این است که قدرت عمومی و دولتی تا چه حد مورد سوءاستفاده و در خدمت تحقق منافع شخصی و خصوصی قرار می‌گیرد. این شاخص، هم فسادهای جزئی و کوچک و هم فسادهای بزرگ و کلان را شامل می‌شود. براساس این شاخص هر چه نظام سیاسی و دولت در تسخیر نخبگان و منافع خصوصی باشد، نشان دهنده حکمرانی ضعیف و عکس آن بیان‌گر رتبه بالاتری از حکمرانی خوب است. وجود فساد باعث تخصیص غیر بهینه استعداد های جامعه می گردد و در شرایطی که فساد در جامعه شایع شود افراد جامعه بخصوص نیروی انسانی با استعداد به جای استفاده از ابتکار و نوآوری خود، سعی می کنند از رهگذر پرداخت رشوه و تبانی با مقامات دولتی، اقدام به کسب یک رانت قانونی یا مجوز دولتی نمایند(شرکاء و همکاران پیشین:۳۶۳).
شفافیت
کنترل فساد
مشارکت پذیری
پاسخگویی و مسئولیت پذیری
تساوی و برابری
کارایی و اثر بخشی
وفاق عمومی هدفمند
حاکمیت قانون
شکل شماره۲: شاخص های حکمرانی خوب، ترسیم از نگارنده
درک و شناخت عمیق مفهوم حکمرانی خوب، می‌تواند معیارهای ارزشمندی را فراهم کند که به دولتها و جوامع کمک کند تا درک بهتری از رابطه بین اشکال مختلف نهادی و راه های فراهم آوردن سلامت اجتماعی- اقتصادی برای شهروندان را به‌دست آورند. درک بهتر حکمرانی خوب می تواند یک نقشه راه یا مبنایی برای قضاوت در خصوص فرایندهای آتی، اصلاحات نهادی و تکامل در بخش دولتی را فراهم کند. این می‌تواند جایگزینی مناسب برای کاهش اندازه مؤسسات عمومی باشد که در سالیان اخیر، بعنوان “اصلاحات” از آن یاد شده است(صانعی، پیشین:۳۳).

با این همه موضوع حکمرانی خوب تنها دولت نیست. حکمرانی خوب، به چیزی بیشتر از دولت خوب نیازمند است. چنان که در مبحث سطوح حکمرانی نیز اشاره کردیم حکمرانی چهار سطح را در بر می گیرد که می بایست در خصوص مفهوم حکمرانی خوب آن ها را نیز مد نظر داشت. در هر کدام از این سطوح، بازیگران و صاحب نفعانی غیر از دولت وجود دارند که می بایست مورد دقت و توجه قرار بگیرند. عمده این بازیگران، نظیر کسب و کارها و رسانه، در بهبود و کیفیت زندگی و رفاه کلی گروه های مختلف و ذی نفعان تأثیرگذارند. در واقع، حکمرانی بطور کلی شامل شش گروه از ذی نفعان می‌شود که عبارتند از: شهروندان، سازمانهای داوطلب، کسب وکار، رسانه، سطوح بالاتر دولت و پارلمان بعلاوه سطوح بین المللی و مقامات دولتی( همان: ۲۷).
آنچه که در ادامه مطلب به آن پرداخته خواهد شد به مقوله حکمرانی خوب و نقش آن در سطوح حکمرانی محلی و مدیریت بر امور شهری تحت عنوان حکمرانی خوب شهری خواهد بود. بر اساس برنامه عمران سازمان ملل^[۹]، حکمرانی خوب می بایست در سطوح محلی با دقت در رویکرد عدم تمرکز و حاکمیت محلی و حمایت از حکومت های محلی و توجه به بازیگران رسمی و غیر رسمی و نیز بازیگران محلی، منطقه ای و ملی، مورد دقت و اولویت قرار بگیرد(UNDP: به نقل از شریف زاده و همکاران، پیشین: ۹۹).
۲-۹- حکمرانی شهری و چگونگی آن
شهر بعنوان قلمرو حکومت محلی، بخشی از سطحی است که به حکمرانی مربوط است. قالب و شکل حاکم بر حکمرانی شهری در موفقیت طرح ها و پروژه های توسعه شهری، گسترش خدمات عمومی و رفع نیازهای فزاینده جامعه، تأثیر می گذارد و این امروزه بر بخش گسترده ای از زندگی مردم تسلط و غلبه یافته است. گسترده شدن حجم جمعیت شهرها به بیش از ۶۶ درصد جمعیت جهان تا سال ۲۰۲۰ ( تقوایی و تاجدار، ۱۳۸۸: ۴۵) چالش های اساسی برای برتافتن مفهوم حکمرانی در عرصه حیات شهری ایجاد کرده است؛ با این همه مفهوم حکمرانی شهری در بین مباحث و تئوری های مطالعات شهری دارای جایگاه ارزنده ای است. این جایگاه بواسط چالش ها موجود، عامل موثری در جهت حرکت حکمرانی شهری به سمت الگوهای جدید به حساب می آید. در این خصوص سه تئوری کلان (انتخاب عمومی، مطالعات قدرت در اجتماعات محلی و اقتصاد سیاسی) وجود دارد که در جهت شکل دادن به مفهوم حکمرانی شهری، ایفای نقش می کنند که در زیر شاخه های هر کدام از آنها نیز خرده تئوری ها و نظریاتی وجود دارد(پرهیزکار و همکاران، ۱۳۸۴: ۳۳).
شدت یافتن روزافزون مقیاس و گستردگی و نیز پیچیدگی مسائل شهرها و همچنین آشکار شدن بی کفایتی سیستم های سنتی بوروکراتیک و تصمیم گیری از بالا به پایین، سبب شده است، گرایشی به سوی سیستم هایی به وجود بیاید که در آن تصمیمات بزرگ و کوچک با اشتراک بین صاحبان منافع شهری اتخاذ شوند(تقوایی وتاجدار، پیشین:۴۵). در این خصوص «ویندسور»^[۱۰]معتقد است که مقیاس و پیچیدگی مشکلات شهری علاوه بر این که در همه جا به یک شدت است؛ مرتبط با سیستم های تصمیم گیری بروکراتیک سنتی و از بالا به پایین است که از عهده این چالش ها بر نمی آیند، لذا حرکت به سمت سیستم های جدیدی که در آن فرایند تصمیم گیری میان تمام ذینفعانی که در شهر زندگی می کنند، مشترک باشد، ضروری است. از دیدگاه او این شکل جدید و نوظهور حکمرانی شهری، با شعار کلیدی (مشارکت، یکپارچگی و شفافیت) می تواند شهرها را جمع و جور، امن و سالم برای زندگی کند(ویندسور،۲۰۰۰: ۲). فشارهای بین المللی و افزایش شهرنشینی(بعنوان فشار هایی بیرونی) نیز، بسیاری از کشورهای در حال توسعه را وادار به پذیریش حکمرانی شهری-محلی کرده است(اینگ او دوم^[۱۱]، ۲۰۰۹ :۴۶). بر اساس برنامه عمران سازمان ملل متحد، کشورهای زیادی در دنیا به سمت حکمرانی محلی در حال حرکت هستند. بر اساس آماری که برنامه عمران سازمان ملل متحد ارائه می دهد، بالغ بر ۱۴۰ کشور از حدود ۲۰۰ کشور موجود در سطح جهانی، انتخابات چند حزبی داشته(برنامه عمران سازمان ملل متحد، ۲۰۰۲) و حدود ۸۱ کشور نیز (۲۹ کشور در جنوب آفریقا،۲۳۰ کشور در اروپا، ۱۴۱ کشور در آمریکای لاتین،۱۰ کشور در آسیا و پنج کشور عربی) به سمت تحقق حکومت محلی حرکت کرده اند(برنامه عمران سازمان ملل متحد، ۲۰۰۳ :۱۳۴).
این گستردگی حرکت به سمت مطلوب سازی ساختار مدیریت شهرها در سطح جهانی، امری وابسته به دگرگونی در رویکردهایی است که بصورت نظری در حوزه های مدیریت شهری متفاوت از رویکرد های پیشین در حال روی دادن است. در این خصوص به مطالعات و یافته های تئوری رژیم که در دهه ۱۹۸۰در مطالعات شهری مطرح گردید، اشاره می کنیم. این تئوری با جستجوی این نکته که تحت چه شرایطی گروه های رقیب با یکدیگر پیوند می خورند تا به اهداف خود در سیاستگذاری عمومی دست یابند، به مفهوم حکمروایی میرسد. بدین واسطه، در حوزه حکمرانی محلی نیز مزیت های زیادی برای درک ساختار قدرت در اجتماعات محلی فراهم می گردد. اهمیت این تئوری در این است که سه بخش دولتی، مدنی و خصوصی را با هم پیوند می زند(پرهیزکار و همکاران، پیشین). رویکردهای اولیه مدیریت شهری، عمدتا بر اصلاحات اقتصادی و اداری برای«مدیریت توسعه ی شهری»تمرکز داشتند، در حالی که رویکردهای بعدی با تأکید بر ضرورت‏ در نظر گرفتن سیاست و مدیریت به عنوان دو روی سکه ی حکومت محلی، تلاش می‏کنند با در نظر گرفتن فرایندهای قدرت و سیاست و پیامدهای آن بر«توسعه مدیریت شهری»، مفهومی غنی‏تر از مدیریت شهری ارائه کنند. بنابراین همگرایی، کل‏نگری و فراگیری همه ی ابعاد، کنشگران و فرایندهای مؤثر بر حیات و توسعه شهری را می‏توان خصلت غالب تلاش‏ها و تحولات نظری مدیریت شهری‏ دانست. تحولات مذکور را در خلاصه‏ترین شکل ممکن می‏توان به صورت حرکت از الگوی قدیمی حکومت شهری^[۱۲]به الگوی حکمرانی شهری^[۱۳]‏تبیین و تعریف کرد( پرهیزکار و همکاران، پیشین:۳۰). در تعبیر جدید رویکردهای مدیریت شهری، حوزه های عمومی شهر دخیل در روند تصمیم گیری به حساب می آیند و این نگاهی بوده، که در گذشته رواج چندانی نداشته است. ملزومات این تغییر به گونه ای بوده است که جنبه های مختلفی از ساختار نظام حاکم مورد چالش واقع گردیده است. در این خصوص «راکودی»^[۱۴] معتقد است که روش های سنتی بخش عمومی حکومت شهری با شیوه هایی نوین از جنبه های مختلف حکمرانی و مدیریت از جمله: «ترتیبات سیاسی^[۱۵]، فرایند تصمیم گیری^[۱۶]، روش های مطمئن پاسخگویی^[۱۷]، واگذاری نقش ها و مسئولیت ها به بخش عمومی و دیگر خدمات دهندگان بالقوه و بخش های مختلف حکومت و در نهایت بسیج و تخصیص منابع مالی^[۱۸] برای توسعه شهری»، تحت فشار قرار گرفته است(راکودی،۲۰۰۲: ۵۲۳) و این، چنان که ذکر کردیم به ظهور الگوی جدیدی در ادراه شهرها تحت عنوان حکمرانی شهری به جای حکومت شهری، انجامید. تفاوت این دو دیدگاه در شیوه ادراه شهر ها در میزان صلاحیت سه عنصر دولت، بخش خصوصی و بخش مردمی در جامعه شهری است(تقوایی و تاجدار، پیشین: ۵۰) بر این اساس حکمروایی شهری به معنی دخیل بودن همه ارکان اثرگذار شهری بر مدیریت شهر، با تمام سازوکارها برای تعالی شهر و شهروندان است؛ نه اینکه عرصه های عمومی و خصوصی کنار گذاشته شوند و فقط عرصه حکومتی اختیاردار آن دو باشد. در حکمرانی شهری، منشاء قدرت و مشروعیت، تمام شهروندان هستند و حضور آنها در همه صحنه ها و ارکان جامعه مدنی اصلی اساسی به حساب می آید(بنقل از شهیدی، ۱۳۸۶).
تعدد و تکثر بازیگران و نیروهای مؤثر در حیات کلان‏شهری و ضرورت همگرایی‏ و هم‏سویی آنها در یک چارچوب مبتنی بر دموکراسی منطقه‏ای و عدالت قضایی را می‏توان‏ مهمترین استدلال برای ضرورت استقرار مدل حکمرانی شهری و جایگزینی آن به جای‏ حکومت شهری دانست. مدلی که از طریق جلب مشارکت و تشریک مساعی تمام نیروهای‏ عملکردی و تمام سطوح جغرافیایی و با جایگزینی همگرایی به جای تفرق و واگرایی بتواند زمینه ی توسعه ی پایدار و انسان‏محور منطقه ی کلان‏شهری و سازمان فضایی-کالبدی کارآمد در این چارچوب را فراهم کند(پرهیزکار و همکاران، پیشین: ۴۰). با این همه نباید فراموش کرد که شکل گیری حکمرانی شهری صرفا به واسطه دخالت دادن بخش های دیگری در قلمرو حاکمیت نبوده است، بلکه تغییرات بیشتر به سمت عملکرد های نظارتی سمت و جهت یافته است. در این خصوص «راکودی» معتقد است که رویکرد های تغییر به سمت حکمرانی و مدیریت شهری با تلاش هایی برای تعریف معیار ها و شاخص هایی همراه بوده است که بتوان بوسیله ی آنها عملکرد و برنامه های حکمرانی شهری را بدون تاخیر مورد نقد و ارزیابی قرار داد(راکودی، پیشین). این بیان مشخص می کند که در قالب شکل گیری حکمرانی شهری می بایست مولفه های حکمرانی خوب، نیز قابل روئیت باشد، امری که امروزه در بیشتر کشور های پیشرفته دنیا مورد دقت و انجام است. نتیجتا در خصوص تفاوت میان حکومت و حکمرانی شهری باید دقت داشت که:
حکمرانی شهری، مفهومی گسترده تر و فراگیرتر از حکومت شهری است؛
حکمرانی شهری، هم حکومت شهری و هم جامعه مدنی را در بر می گیرد؛
حکومت شهری، مجموعه ای از سازمان های و نهاد های رسمی اداره شهر است، حال آن که حکمرانی شهری نوعی فرایند و ارتباط میان حکومت شهری و شهروندان است؛
تحقق حکمروایی شهری مستلزم کنش متقابل بین نهاد های رسمی و دولتی و نهاد های جامعه مدنی است؛
حکمرانی شهری بر حقانیت و تقویت عرصه عمومی تاکید دارد؛
حکمرانی شهری به دلیل شرکت نهاد های گوناگون جامعه مدنی در مدیریت و اداره شهر می تواند به سازگاری منافع و رفع تعارض ها منجر شود(برک پور، ۱۳۸۸: ۱۹۱).
۲-۹-۱ حکمرانی خوب شهری
چنان که در خصوص پیشینه این بحث سخن راندیم این مفهوم نیز با تحولات دهه های اخیر از ۱۹۷۰ به این طرف، تکامل مفهومی پیدا کرده است. محققان زیادی سعی در تعریف ابعاد گسترده و موضوعی آن داشته اند. اما آنچه که مانع شده است که از این مفهوم تعریف ثابت و معیار های مشخصی باقی بماند دلایل متعددی دارد که در این بخش با ارائه تعاریف آن، از دیدگاه محققان صاحب نام این عرصه عوامل شکل گیری این کاستی را بیان خواهیم کرد. مشخصا مفهوم حکمرانی خوب شهری بواسطه حکمرانی بودن، تعبیر به فرایندی می شود که به تعبیر «ویندسور»، در گسترده ترین معنای خود در آن منافع مشترک، از طریق تقسیم کردن تمام چیزهای خوبی که یک کیفیت مناسب از زندگی و جامعه خوب ارائه می دهد، افزایش می یابد(ویندسور، ۲۰۰۰: ۶). اما اشکالی که وجود دارد این است که مفهوم حکمرانی خوب شهری قواعد مسلمی ندارد که بتوان بوسیله آن، شاخص هایی را تعیین کرد که اساس تعریف این مفهوم را تشکیل دهد که این خود به چالش های گسترده تری دامن زده است. «استی وارت^[۱۹]» نیز به نوعی این گفته ما را تائید می کند. به عقیده او کسانی که سعی در توسعه شاخص های حکمرانی خوب شهری را دارند، حداقل می بایست با چهار چالش بزرگ مقابله کنند که عبارتند از: تعریف مفهوم حکمرانی خوب شهری، انتخاب مقیاس، انتخاب الگو و شاخص های ارزیابی(استی وارت،۲۰۰۶: ۱۹۶).
اینکه چرا این چالش ها وجود دارند و نمیتوان تعریف واحدی از حکمرانی خوب شهری ارائه داد، به عقیده «ویندسور» به این بر می گردد که حکومت ها در مکان های مختلف به صورت متفاوت و متغیر ظاهر می شوند(ویندسور، پیشین:۶). با این همه «لینکولا^[۲۰]» درصدد ارائه تعریفی از این مفهوم برآمده است. به عقیده او حکمرانی (خوب) شهری عبارت است از شیوه هایی که افراد و نهاد های عمومی و خصوصی، بتوانند در فرایند برنامه ریزی و مدیریت امور مشترک شهرشان، بصورت متداوم مشارکت کنند، که بدان وسیله تضاد یا تنوع منافع برطرف شده و جایگزین آن همکاری و مشارکت گردد که این شامل نهاد های رسمی و غیر رسمی و سرمایه اجتماعی موجود در بین شهروندان نیز می شود(لینکولا،۲۰۰۲: ۱). اما کامل تر این تعریف که بوسیله مرکز اسکان سازمان ملل متحد^[۲۱] ارائه می شود و به نحوی الهام بخش «لینکولا» در ارائه تعریف فوق است، عبارتند از: تمام شیوه ها و راه های منحصر به فرد و عرفی، عمومی و خصوصی، طرحی ریزی یا مدیریت امور شهری است که بصورت یک پروسه مداوم و مشارکتی، تضاد یا تنوع علایق باهم دیگر مطابقت می یابند که بر این اساس، این مفهوم شامل نهاد های رسمی و ترتیبات غیر رسمی و سرمایه اجتماعی شهروندان می شود(مرکز اسکان سازمان ملل متحد: ۱). تعاریف فوق و بررسی ادبیات تحقیق این مفهوم نشان می دهد که حکمرانی خوب شهری برخوردار از ویژگی هایی است که در زیر به بیان آن می پردازیم.
۲-۹-۲- حقایقی در خصوص حکمرانی خوب شهری
نگهداری از اصول حکمرانی خوب شهری، ظاهرا روشن و ساده است؛ اما زمانی متوجه پیچیدگی موضوع می شویم که بخواهیم سازمان های دولتی و خصوصی بصورت مشترک برای ارائه خدمات عمومی مناسب تلاش کنند؛
تعریف جهان شمولی از حکمرانی خوب شهری وجود ندارد؛
حکمرانی خوب شهری قادر به حل تمام معضلات شهری نیست؛
حکمرانی خوب شهری باید در بطن یک شهر به عنوان بخشی از سیستم اجرایی آن در نظر گرفته شود. (ویندسور،۲۰۰۰: ۴)
۲-۹-۳- پیشینه بحث حکمرانی خوب شهری
اگرچه کاربرد مفهوم حکمروایی خوب شهری از اواخر دهه ۱۹۸۰ و از آفریقا آغاز گردید، اما «برایان مک لالین» اولین نظریه پردازی است که در سال ۱۹۷۳ به این مفهوم پرداخته است او عقیده دارد تقاضای روزافزون مردم شهرها این است که حکومت شهری باید نسبت به روندهای تغییر در شهر،» پاسخگوتر«، اقداماتش با مسائل شهری و تحول آنها » متناسب تر»، نسبت به اجتماع« مسئول تر» و به عنوان بخشی از نظام یادگیری بهتر عمل کند و سرانجام نقشی مهم در پیش بینی، کشف و استقبال از آینده ایفا کند(تقوایی و تاجدار، پیشین: ۴۷). سازمان ملل در دومین کنفرانس مربوط به سکونت گاه های انسانی در سال ۱۹۹۶ استنابول، شعار خود را «فعالیت جهانی برای حکمرانی شهری خوب» قرار داد و تاکید کرد که شهرهای جهان می بایست در جهت حکمرانی شهری قدم بردارند(برک پور، ۱۳۸۵: ۵۰۰). در یک سیر نموداری این مفهوم با تحول رویکردهای اداره و مدیریت شهری از دهه ۱۹۹۰ به این طرف نمود عینی تر در عرصه سیاست گذاری نظام های سیاسی داشته است. در سالهای دهه ۹۰سیاست گذاری شهری به سمت فرایند های بلند مدت شهر نگر با تاکید بر ظرفیت سازی محلی و تقویت مدیریت شهری در پرتو نگاه محلی نسبت به امور شهری جهت یافت. این در حالی است که بعد از کنفرانس سازمان ملل در استانبول تغییراتی جدی در ساخت مدیریت شهری ایجاد گردید و مفهوم حکومت شهری به حاشیه مفهوم حکمرانی شهری رانده شد و شاخص هایی همچون مشارکت محوری، حاکمیت قانون، شفافیت نهادی و مالی اولویتی ویژه در مباحث مرتبط با الگو های حکمرانی شهری را به خود اختصاص دادند. نمودار زیر به بیان سیر تحول مفهوم حکمرانی شهری از دهه هزار و نهصد و هفتاد تا سال دوهزار میلادی را نشان می دهد.
حکومت شهری
۱۹۹۰
حکمرانی شهری
مداخله پروژه گرا در قالب پرژه های کوچک آزمایشی قابل اجرا در هر مکان مداخله اجتماعات محلی خود-یار
حمایت از سکونتگاه های غیر رسمی تا ساخت و ساز املاک مسکونی استاندارد و بزرگ مقیاس
۱۹۸۰
۱۹۷۰
رویکرد عرضه محور وبرنامه های بلند مدت و بزرگ در تامین خدمات در مقیاس وسیع و به شکل استاندارد مبتنی بر اصول برنامه ریزی بلوپریتنی مدرنیستی و طرح جامع
گذار از مدیریت شهری به حکمروایی شهری، تاکید بر توسعه نهادی، با نظر به بهبود شاخص هایی چون پاسخگویی، شفافیت، قانون مداری و …
۲۰۰۰
فرایند های بلند مدت و شهر نگر. تاکیدات بر ظرفیت سازی محلی و تقویت مدیریت شهری، ظرفیت سازی و تقویت نهادی- سازمانی برای مدیریت فرایند توسعه شهری، گذار از یک نوع مدیریت بسیار متمرکز به مدیریت محلی و شهری
نمودار شماره ۳: سیر تحول رویکرد های اداره و مدیریت شهر(برک پور و همکاران،۱۳۸۸: ۶۸)
۲-۹-۴- معیار های حکمرانی خوب شهری:
نحوه ادره شهر ارتباط مستقیمی با دیدگاههایی که در ارتباط با لوازم رشد و ارتقا سطح رفاه عمومی شهر ها مطرح می شوند، دارد. حکمرانی(خوب) شهری تدوام اصول اساسی حیات شهری و در عین حال پاسخ نظری و عملی به ضرورت ها و الزامات ناشی از تشدید و تنوع در جوامع انسانی معاصر دانست(کاظمیان، ۱۳۸۶: ۵). بر این اساس این مفهوم با تبعیت از نظریه حکمرانی خوب، سمت و سوی شهروند محور یافته است. پیش تر بیان کردیم که معیار های حکمرانی خوب بر اساس نظریه های سیاسی لیبرال دموکراسی و تئوری های مدیریت عمومی جدید، خصوصا آنهایی که توسط بانک جهانی مطرح گردیده اند، قوام یافته است(راکودی، پیشین: ۵۳۸). همین اتفاق نیز در خصوص مفهوم حکمرانی خوب شهری، تکرار شده است. حکمرانی شهری با بهره گیری از معیار های ذکر شده توسط سازمان های بین المللی و بهره گیری از شیوه های نوین مدیریت امور عمومی از قالب سنتی خود فاصله گرفته و به سمت کیفی سازی روابط میان بخشی در حوزه فعالیت دولت گام برداشته است. حکمرانی خوب شهری شهروندان را وادار به پذیرش حقوق یکدیگر می کند. این مفهوم بر قواعدی از حقوق شهروندان بنا گردیده است که در آن هیچ تفاوتی بین مرد و زن و کودک در دستیابی به ضروریات زندگی شهروندی وجود ندارد. در این دیدگاه ضروریاتی مانند مسکن مناسب، امنیت، آب سالم، بهداشت، محیط زیست سالم، تغذیه مناسب، آموزش، اشتغال و مسافرت در اولویت هستند(لینکولا، ۲۰۰۲: ۱). عمده معیار هایی که مورد نظر این سازمان ها و یا افراد است شباهت و یا بهتر بگوییم همسانی گسترده ای با معیار های حکمرانی خوب دارند که بیان آن در قالب جدول زیر، سند اعتباری مدعای ما است.

۵-۳- نتیجه‌گیری نهایی

بطور کلی نتایج بدست آمده نشان داد که بعد فردی تأثیر بسیاری بر رفتار کارمندان دانشگاه شیراز و بعد گروهی و سازمانی تأثیر متوسطی بر رفتار آنان دارد. در بین عوامل فردی توانایی افراد، در بین عوامل گروهی رهبری و در بین عوامل سازمانی طراحی کار بیشترین تأثیر را بر رفتار کارمندان دانشگاه دارند.
با توجه به این نتایج می‌توان گفت که به دلیل فرهنگ فردیت گرایی حاکم و عدم توجه کارمندان به کارتیمی و شرایط سازمانی احتمال اینکه ساختار دانشگاه به سمت بازدارندگی حرکت کند بسیار است. برای جلوگیری از این امر مسئولان و مدیران دانشگاه نیاز دارند تا به تقویت فرهنگ کار گروهی و سازمانی پرداخته و زمینه های مشارکت افراد در کارهای تیمی را افزایش دهند تا ساختاری تواناساز بوجود آید. افراد در ساختار توانا ساز نیز به ارزش کار گروهی پی می‌برند و تخصص آنها نیز در زمینه کاریشان تقویت می‌گردد. زمانی که بستر کار گروهی در سازمان تقویت شود این امکان نیز فراهم می‌شود تا کارمندان از توانایی های خود در زمینه های دیگر نیز آگاهی یافته و این تواناییها و مهارتها در آنها تقویت شود. این امر نیازمند هماهنگی افراد از طریق نفوذ در رفتارهای آنان است و با توجه به اینکه رهبری بیشترین تأثیر را در رفتار آنان می‌تواند داشته باشد مسئولان و مدیران محترم باید به تقویت این بعد در سازمان بپردازند. برای اینکه کارمندان بیشتر به سمت کارگروهی سوق پیدا کنند به نظر می‌رسد یک راه این باشد که مسئولان زیربط در دانشگاه شغل افراد را طوری طراحی کنند که امکان کارگروهی برای آنها فراهم آید یعنی به وسیله طراحی مجدد شغل زمینه ای برای تعاملات بیشتر افراد پدید آید. با ترکیب مشاغل مختلف به عنوان مثال می‌توان چیدمان مشاغلی که ارتباط بیشتری با هم دارند را طوری تنظیم کرد که افراد بیشتر در کار تیمی درگیر شوند. این حتی ممکن است باعث شود تا افرادی که توانایی های متفاوتی دارند نیز بیشتر با یکدیگر در تعامل باشند و به این ترتیب توانایی یکدیگر را نیز تکمیل کنند.

به علاوه بر اساس یافته‌های بدست آمده در بین ابعاد رفتار سازمانی بعد فردی، بعد سازمانی و بعد گروهی به ترتیب بیشترین تأثیر را در رفتار و عملکرد کارمندان دانشگاه دارند. این یافته نیز این مطلب را روشن می‌کند که ویژگیهای فردی و تفاوتهای افراد با یکدیگر در رفتارهای کاری آنان در سازمان نمود بیشتری دارد. بر این اساس شاید بتوان گفت که شناسایی ویژگیهای فردی کارمندان از ابتدای ورودشان به سازمان و بعد از آن ضروری است. این ویژگیها را می‌توان از طریق آزمونهای روانشناسی و شخصیتی که در بدو ورود از افراد گرفته می‌شود تشخیص داد.
از طرف دیگر انتظار می‌رود تا سازمان با طراحی ساختار مناسب، تکنولوژی و استراتژی‌های مناسب سازمانی رفتار آنها را در جهت تحقق اهداف و استمرار بقای معنادار دانشگاه به عنوان یک سازمان اثرگذار در جامعه هدایت کند. به منظور تقویت بعد سازمانی نیز می‌توان گفت بهتر است تا به صورت مداوم عوامل سازمانی نظیر (استراتژی، تکنولوژی و ساختار) مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرند. زیرا به این وسیله کارمندان نیز به این باور می‌رسند که سازمان دائم در حال تجدید و نوسازی است و آنها نیز در عملکرد و رفتارهای کاری خود تجدید نظر می‌کنند. به طور حتم این بررسی ها و ارزیابی ها در نهایت تأثیر خود را بر روی گروه های کاری نیز خواهند گذاشت و شاهد گروه های کاری منسجم‌تری خواهیم بود.

۵-۴- محدودیت­ها

۵-۴-۱- محدودیت‌های اجرایی

این پژوهش محدودیت اجرایی نداشته اما با این حال همکاری پاسخ دهندگان در تکمیلپرسشنامه‌ها محتاطانه بوده است چون فرهنگ شفافیت و صراحت در فرهنگ ملی (ایرانی) و سازمانی دانشگاه‌ها و شرایط کنونی آن تا حدی کم است.

۵-۴-۲- محدودیت‌های پژوهشی

عدم آشنایی کارکنان با برخی عوامل به دلیل جدید بودن و در نتیجه نامأنوس بودن آنها با برخی مفاهیم و واژه ها، بخصوص افرادی که دارای تحصیلات کمتر از لیسانس بودند. این محدودیت از طریق مراجعه حضوری و توضیحات شفاهی پژوهشگر تا حد زیادی برطرف گردیده است. استفاده از پرسشنامه به عنوان تنها منبع جمع آوری اطلاعات نیز از دیگر محدودیتهای این پژوهش بود.

۵-۵-پیشنهادها

۵-۵-۱-پیشنهادهای کاربردی

براساس یافته­های پ‍ژوهش مبنی بر تأثیر مبانی رفتار سازمانی در رفتار کارمندان دانشگاه شیراز:

1. 1. با توجه به اینکه عوامل فردی بیشترین تأثیر را در رفتار کارمندان دانشگاه دارند، بایسته است که مسئولین دانشگاه‌ به ویژگیهای فردی و تفاوت بین افراد بیشتر توجه کرده و رفتار مدیریتی خود را متناسب با این تفاوتها بروز دهند. به علاوه با انجام برنامه‌ریزی‌های دقیق و کارآمد برای گزینش و کارگماری افراد بر اساس ویژگیهای فردی آنها و نیز آموزش و بهسازی افراد امکان برداشتن گام مؤثری در جهت توانمندسازی آنان فراهم می‌آید.

1. 1. با توجه به اینکه بعد گروهی نسبت به بعد فردی و سازمانی کمترین تأثیر را دارد، باید تلاش شود تا روحیه کار گروهی را در بین افراد تقویت کرد و مزایا و سود حاصل از کار گروهی را برای افراد مشخص و تبیین نمود و برای محقق ساختن آن نیز نیاز به ساخت بسترهای فرهنگی می‌باشد.

1. 1. با توجه به اینکه در بین عوامل فردی توانایی افراد بیشترین تأثیر را در رفتار و عملکرد آنان دارد، در زمان انتخاب فرد به عنوان کارمند باید به نوع توانایی ها و تناسب توانایی با کار ارائه شده به او توجه بیشتری شود. و بعد از آن نیز با ارائه کارگاههای آموزشی می‌توان به ارتقای توانایی آنها و ایجاد مهارت جدید شغلی کمک کرد.

1. 1. با توجه به اینکه بعد سازمانی بعد از بعد فردی بیشترین تأثیر را در رفتار کارمندان دانشگاه دارد، برنامه ریزان و مسئولان دانشگاه باید به عوامل سازمانی نظیر ساختار، فرهنگ، جو، استراتژی، تکنولوژی و طراحی کار در سازمان توجه بیشتری نمایند تا بتوانند هر یک را به نحوی مؤثر در سازمان طراحی و پیاده کنند و مقدمات اثربخشی سازمانی و به تبع عملکرد بهتر سازمان را فراهم آورند.

1. 1. با توجه به اینکه ابعاد رفتار سازمانی تأثیرگذار به ترتیب بعد فردی، سازمانی و گروهی می‌باشند، در دانشگاه شایسته است که ابتدا به ویژگیهای فردی کارمندان توجه شود و سپس جایگاه و موقعیت آنها در سازمان به نحوی مشخص گردد که با ویژگیهای فردی آنها تطابق داشته باشد و در نهایت برای هماهنگی آنها و همسو شدن ویژگیهای فردی آنها با انتظارت سازمانی و گروهی در مسیر تحقق اهداف مد نظر سازمان تلاش شود.

1. 1. با توجه به اینکه رهبری در بین عوامل گروهی تأثیر گذارترین عامل بر رفتار کارمندان دانشگاه است می‌توان گفت مدیران و مسئولان دانشگاه به عنوان رهبر باید قادر باشند اهداف را برای افراد مشخص کنند و در سازمان محیطی برای تحقق اهداف فراهم کنند. آنها می‌توانند با بهره گرفتن از توسعه چشم انداز آینده جهت را مشخص کرده و برای رسیدن به آن چشم انداز به توسعه راهبردها برای ایجاد تغییرات لازم ‌بپردازند. با بهره گرفتن از ارتباط با افرادی که هماهنگی آنها مورد نیاز است آنها را همسو کرده و نیز ائتلافها و گروههایی که چشم انداز را می‌فهمند و باور دارند و بر راهبردهای آن تأثیر گذارند را تولید سازند. و در نهایت با ایجاد انگیزه و الهام بخشی به افراد برای تغییر، انرژی لازم را فراهم آورند و در نهایت اثربخشی و عملکرد افراد و سازمان را ارتقاء بخشند.

1. 1. با توجه به اینکه طراحی شغل بیشترین تأثیر را دربین عوامل سازمانی بر رفتار کارمندان دانشگاه دارد، در دانشگاه بایدبا طرح ریزی مجدد مشاغل در صورت لزوم نسبت به ارتقای انگیزش و رضایتمندی افراد نسبت به شغلشان اهتمام جدی ورزیده شود. به عنوان مثال می‌توان این کار را در صورت امکان با بهره گرفتن از ترکیب کارهای کلی و جزئی و ایجاد مهارتها و هویتهای کاری جدید، مشخص کردن وظیفه ها و کارهای هر فرد برای اینکه فرد احساس مالکیت به شغل کند و دادن مسئولیتهای بیشتر به کارمندان و افزایش خود مختاری و استقلال آنها با نفوذ در کارهایی که می‌تواند از طرف مدیر به آنها محول شود، و ایجاد کانالهای مستقیم ارتباطی برای بازخور نمودن نتایج هر کار انجام داد.

1. 1. مدیران، مسئولان و برنامه‌ریزان دانشگاه باید به طور دقیق تأثیرات عوامل مختلف فردی، گروهی و سازمانی دانشگاه را از دیدگاه کارمندان مورد ارزیابی قرار دهند و آسیب‌های موجود را شناسایی کنند و در جهت رفع آن برآیند.

‌۵-۵-۲-پیشنهادهای پژوهشی

1. 1. پیشنهاد می‌شود تحقیقی مشابه در سایر مؤسسات آموزشی نظیر موسسات غیر انتفاعی و پیام نور یا دانشگاههای آزاد انجام شود و نتایج حاصل مورد مقایسه قرار گیردو در عین حال برنامه­ ریزی صحیحی در جهت رفع مشکلات احتمالی صورت گیرد.

1. 1. پیشنهاد می‌شود در پژوهش‌های آینده به بررسی ابعاد و عوامل رفتار سازمانی موثر بر رفتار سایر افراد دانشگاه نظیر اعضای هیأت علمی و دانشجویان نیز پرداخته شود و نتایج آنها با نتیجه این پژوهش مقایسه شود.

1. 1. آنچه تاکنون در مورد رفتار سازمانی مورد بررسی قرار گرفته بر پایه تحقیقات خارجی و نتایجی بوده که در سازمانهای غیراسلامی کسب شده است. لذا پیشنهاد می‌شود تا به بررسی عوامل ذکر شده در تعالیم اسلامی و دینی پرداخته شود و نتایج آن در سازمانها و نهادهای اجتماعی به صورت عملی به اجرا درآید.

1. 1. پیشنهاد می‌شود تا در دانشگاه به بررسی علت تأثیر بالای ویژگیهای فردی بر رفتار کارمندان پرداخته شود.

1. 1. پیشنهاد می‌شود تا در دانشگاه به بررسی علت تأثیر کم بعد گروهی در بین ابعاد فردی، گروهی و سازمانیبر رفتار کارمندان پرداخته شود و مشکلات احتمالی موجود در این رابطه مورد بررسی قرار بگیرد و در رفع آن اقدام شود.

1. 1. پیشنهاد می‌شود تا با توجه به بالا بودن تأثیر توانایی کارمندان در رفتار و عملکرد آنان در دانشگاه میزان و نوع توانایی مورد نیاز برای مشاغل آنان مورد بررسی قرار بگیرد.

1. 1. پیشنهاد می‌شود تا به بررسی عوامل و ویژگیهای شغل آنها پرداخته شود و کیفیت این عوامل موردبررسی قرار گیرد و در صورت نامطلوب بودن نتایج در جهت بهبود آن تلاش شود.

1. 1. پیشنهاد می‌شود تا برروی متغیرهای رهبری، سیاست، تعارض، قدرت، ویژگیهای گروه، ارتباطات و سرمایه اجتماعی در دانشگاه و چگونگی تأثیر آنها بر روی رفتار و عملکرد افراد پژوهشهای بیشتری انجام شود تا از طریق کاربرد نتایج بدست آمده بتوان سبب افزایش گرایش افراد به سمت کار گروهی و در نتیجه افزایش بهره وری آنها گردید.

فهرست منابع ومآخذ

منابع فارسی

اژه ای، جواد؛ وسیانی، مختار؛ سیادت، سمیر سادات؛ خضری آذر، هیمن. (۱۳۹۰). انگیزش تحصیلی و اضطراب آمار: بررسی نقش میانجی راهبردهای یادگیری. مجله روانشناسی. سال ۱۵، شماره ۲، صص ۱۱۰-۱۲۸.
اسکات، ریچارد (۱۳۸۷). سازمان‌ها: سیستم های عقلانی، طبیعی، باز؛ ترجمه حسن میرزایی اهرنجانی و فلورا سلطانی تیرانی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی و دانشگاهها (سمت).
اسماعیلی، بهرام و حسینی، حسین.(۱۳۹۱).بررسی رابطه بین مهارتها و توانایی ها با نقش های مدیریتی . فصلنامه علمی پژوهشی رهیافتی نو در مدیریت آموزشی. دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت. سال سوم، شماره۱، پیاپی ۹. صص ۱۰۳-۱۲۰.
اعرابی، محمد (۱۳۷۹). طراحی ساختار سازمانی، تهران: دفتر پژوهش های فرهنگی.
اکرامی، محمود (۱۳۸۰). مدیریت در دانشگاه‌های وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری: چالش‌ها، کاستی ها، فصلنامه پژوهش و برنامه ریزی در آموزش عالی، شماره۲۱و ۲۲، صص۶۹-۴۱
امین، زهرا (۱۳۹۱) بررس رابطه بین نوع ساختار سازمانی و مطلوبیت جو اموزشی در مراکز دانشگاه جامع علمی – کاربردی استان فارس، پایان نامه کارشناسی ارشد واحد بین الملل دانشگاه شیراز.
باغانی، مریم و دهقانی نیشابور، محسن. (۱۳۹۰). بررسی تأثیر انگیزش تحصیلی، خودکارآمدی و رویکردهای مطالعه بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان. دانشگاه فردوسی مشهد، اولین همایش ملی یافته های علوم شناختی در تعلیم و تربیت.
بافنده زنده، علیرضا (۱۳۸۸). تدوین یک سیستم خبره فازی جهت طراحی ساختار سازمانی، نشریه فراسوی مدیریت، شماره ۹، ص ۱۲۸-۱۰۳
ترک زاده، جعفر و محترم، معصومه. (۱۳۹۱). تدوین و ارائه الگویی یکپارچه از سرمایه اجتماعی و پیامدهای آن. فصلنامه پژوهشهای مدیریت انتظامی، دوره ۷، شماره ۳، صص ۴۱۳-۴۳۴.

محافظهکاران جامعه را به عنوان یک ارگانیسم –موجود زنده- میبینند. بنابراین جامعه وجودی خارج از افراد و مقدم بر افراد است. جامعه افراد را از طریق سنت، اقتدار و اخلاقیات مشترک به یکدیگر مرتبط میکند (Heywood, 2007: 74). آنان بهگونهی سنتی معتقدند که جامعه به طور طبیعی سلسله مراتبی است. بنابراین برابری اجتماعی، نامطلوب و دست نایافتنی تلقی میشود؛ قدرت، پایگاه و دارایی همه بصورت نابرابر توزیع شدهاند. آنان این باور لیبرالها را مبنی بر اینکه اقتدار ناشی از قراردادهای ساخته شده توسط افرادی آزاد است؛ نمیپذیرند (Heywood, 2007: 75, 76).

در واقع، محافظهکاری اصطلاحی است که به طیف گستردهای از اعمال نظیر اعمال اخلاقی، قانونی، مذهبی، سیاسی و فرهنگی اطلاق میشود. مواردی چون ترس از تغییر، بدگمانی به مسائل جدید و علاقه به اقتدار از مشخصه های گرایش محافظهکاری است (Szegedy, 2005: 17).
برطبق نظر جاست^[۴۰] محافظهکاری سیاسی عبارت است از یک سیستم باور ایدئولوژیک که از دو مولفه هستهای ِمقاومت در برابر تغییرات و مخالفت با برابری تشکیل شده است که عدم قطعیت و تهدید را کاهش میدهد (T. Jost, 2007: 990). محافظهکاری سیاسی با ارزشهای اخلاق کار پروتستان مرتبط است. ایدئولوژی محافظهکاری سیاسی در دموکراسیهای غربی ممکن است به واسطهی چندین مولفه شناسایی شود: شامل تأکید بر مسئولیت شخصی، پذیرش سلسله مراتب و ترجیح و اولویت وضع موجود (Eidelman, 2012: 808).
به طور کلی محافظهکاران در ادبیات معاصر سیاسی کسانی هستند که از نظام حاکم دفاع و از نظم موجود تبعیت میکنند، در جهت استقرار و تثبیت و تقویت آن می‌کوشند و با هر نوع نوآوری، تغییر کلان و جابهجایی در مبانی و ارکان مخالفاند. در این تعریف محافظهکاران با سبک و سیاق زندگی سیاسی- اجتماعی جاری خوکردهاند و به آن رضایت دادهاند و برای حفظ آن تلاش و طبعا در مقابل هر نوع تغییری مقاومت میکنند (پورمحمدی: ۴۲).
مطهرنیا معتقد است: «ایدئولوژی محافظهکاری با حفظ اصول و نگرشهای خود- تنها در چارچوب پذیرش تغییرات و دگرگونیهایی در جهت حفظ فضایل و ارزشهای عمدهی حاکم بر جامعهی باثبات مورد نظر خویش- در گذر زمان متحول شده و جلوههای گوناگونی پیدا کرده است (مطهرنیا، ۱۳۸۳: ۶۶) ». وی به توضیح اشکال اصلی محافظهکاری - برگرفته از سه مرحلهی تاریخی- در سطح کلان میپردازد:
اول: «محافظهکاری لیبرال» که در دوران رواج لیبرالیسم رفته رفته از تأکیدش بر مالکیت ارضی و پدرسالاری اجتماعی و سیاسی کاست و اصول اقتصادی لیبرالیسم را پذیرفت.
دوم: «محافظهکاری پدرسالارانه» که با پیدایش دولتهای مداخلهگر و بحران در اقتصاد بازاری، بار دیگر به اصول پدرسالاری اجتماعی بازگشت و از دولت فراگیر حمایت کرد.
سوم: محافظه کاریبا نئولیبرالیسم آمیزهای جدید به نام «راست نو^[۴۱]» پدید آورده است (مطهرنیا، ۱۳۸۳: ۶۷).
در دههی ۱۹۷۰، ایدئولوژی محافظهکارانه متحول شد؛ بروز رکود و تورم در کشورهای غربی، در کارایی سیاستهای کنیزی و دولت رفاهی تردید پدید آورد و در واکنش به این تحولات، محافظه‌کاران به اصول نظام بازار آزاد بازگشتند؛ تاچریسم در انگلستان مظهر کامل چنین بازگشتی بود که به مثابه یک توپ و یا مجرای گذار؛ محافظهکاری نو را با لیبرالیسم پیوند داد و راست نو یا neoright را به وجود آورد. این عده تحت نفوذ اندیشههایی قرار گرفتند که بر سودمندی بازار آزاد برای آزادی اقتصادی و سیاسی تأکید میکنند. اصول عمدهی فلسفه این گروه را میتوان در آثار هایک و میلتون فریدمن (اقتصاددان آمریکایی) یافت. شعار اصلی محافظهکاران نو، بازار آزاد و دولت نیرومند بود. آنان استدلال میکردند که علت اصلی بحران اقتصادی همان مداخلات دولت در اقتصاد بوده است؛ چون موجب کاهش انگیزهی سرمایهگذاری و افزایش بیرویهی نقش اتحادیههای کارگری شده است. در این دیدگاه، یگانه کار ویژهی اقتصادی دولت باید حفظ ارزش پول و نظارت بر عرضهی آن برای جلوگیری از تورم باشد. به نظر محافظهکاران نو، رشد و رفاه اقتصادی مستلزم نابرابری اجتماعی است و از این بابت نباید هراسی داشت. اندیشهی اصلی محافظهکاران نو، خودگردانی و خصوصیسازی و دولت کوچک یا حداقل بوده است (مطهرنیا، ۱۳۸۳: ۶۷و۶۸).
به این شکل دهه های آخر قرن بیستم را باید دهه های پیوند لیبرالیسم و محافظهکاری با یکدیگر در چارچوب سیاست و حکومتهای غربی دانست و محصول این پیوند را پدیدهی راست نو تلقی نمود. به طور کلی راست نو از لحاظ اقتصادی و سیاسی لیبرال است، یعنی بر آزادی اقتصادی، کاهش مالیات، بازار آزاد و دولت محدود تأکید میکند، ولی از نظر اخلاقی و فرهنگی، محافظهکار است و از حفظ نابرابریهای طبیعی، جلوگیری از حقوق اجتماعی شهروندان، دولت نیرومند، اصول مذهبی، خانواده به منزلهی بنیاد جامعه و تضعیف اتحادیههای کارگری دفاع میکند. از لحاظ اجتماعی نیز با کار زنان خانهدار و آزادیهای جنسی و جنبش فمنیسم مخالفت میورزد. راست نو وقتی مداخلهی اقتصادی دولت را مغایر با آزادیهای فردی میداند، گرایش لیبرالی دارد؛ ولی وقتی آن را با تداوم نابرابری اجتماعی در جامعه مغایر میبیند، محافظهکار میشود. در واقع در راست نو، حکومت از لحاظ اقتصادی ضعیف میشود؛ ولی از نظر سیاسی، یعنی تأمین نظم و امنیت، تقویت میگردد و به گونهای ظریف مداخلهی اقتصادی دولت را تا زمانی ممانعت میکند که نابرابری طبیعی مخدوش نگردد (مطهرنیا، ۱۳۸۳: ۶۸و۶۹).
از نظر جسیکا کوپر^[۴۲] نیز سه شکل اصلی از محافظهکاری وجود دارد: یکپارچه گرایی، اعتقاد به اصل اختیار انسانی (لیبرتاریانیزم) و سنتگرایی. یکپارچه گرایی شکل مسلط محافظهکاری در آمریکاست و زمانی به وسیله رونالد ریگان و حزب جمهوریخواه نمایندگی میشد. یکپارچهگرایی وسیعا نگران دفاع از آزادیهای فردی در حوزه اقتصادی است؛ اما عدم توافقی نیز در یکپارچگی وجود دارد و آن این است که در آن اصرار بر عدم دخالت دولت در امور اقتصادی وجود دارد؛ اما مداخله دولت را در امور اخلاقی جامعه مجاز میداند. یکپارچهگرایی در برخی حوزه های اخلاقی همچون سقط جنین، دعای مدارس و تصاویر مستهجن، مداخله دولت را برای تقویت دیدگاه اخلاقی خاصی درخواست میکند (کوپر، ۱۳۸۵: ۵).
دومین نوع محافظهکاری، محافظهکاری اختیارگرایانه (لیبرتاریان) است. این نوع محافظهکاری به وسیله متفکرانی همچون هایک و میلتون فریدمن نمایندگی میشود و ریشه های آن در سرمایهداری کلاسیک است. محافظهکاران کلاسیک بیشتر علاقهمند به دفاع از سرمایهداری آزاد هستند تا استفاده از قدرت حکومت برای تقویت اخلاق. بنابراین بیشتر از آزادیهای مدنی حمایت می‌کنند. اما در عین حال به بی‌توجهی به سرنوشت فقرا متهم می‌شوند.
شکل دیگر محافظه کاری را میتوان سنتگرایانه نامید. نوع سنتگرایانه در محافظهکاری اروپایی کسانی چون ادموند برک، دومایستر و کلریج ریشه دارد. محافظهکاران سنتگرا بر ارزشهای غیراقتصادی و معنوی تأکید کردهاند. آنها سرمایهداری آزاد را متهم میکنند که سازندهی جامعهای حریص و خودپسند است که در آن مردم فقط از طریق میزان ثروت مادی که به دست میآورند ارزیابی میشوند و این به ضرر ارزشهای اخلاقیای همچون همدردی، سنت، وظیفه، کمکهای اجتماعی، زیبایی شناسی و تقویت ذهن انسانی تمام میشود. علاوه بر این آنها در قیاس با محافظه‌کاران دیگر بسیار بیشتر حامی این نظر هستند که دولت متصدی اصلاحات سیاسی- اجتماعی باشد (کوپر، ۱۳۸۵: ۵).
جلائیپور نیز محافظهکاری را در سه گروه دستهبندی میکند:
۱- محافظهکاری سنتی با مشخصههایی چون؛ سنتگرایی و عدم مشارکت در حوزه عمل سیاسی احزاب.
۲- محافظهکاری بازگشتی که خواستار تغییرات اساسی در وضع موجود است – که بر خلاف انقلابیون، - رو به آینده ندارد و به گذشته مینگرد، تمایلی به سنت ندارد و تنها راه نجات بشر را بازگشت به عصر طلایی میداند.
۳- محافظهکاری روشناندیش: این نوع از محافظهکاری نیک میداند که دفاع از ارزشها و نهادهای مذهبی و تقویت اقتدار نهاد حکومت و خانواده در جامعه امروز، بدون قبول تغییرات اجتماعی ممکن نیست (جلائیپور، ۱۳۸۸).
بنابراین محافظهکاری یک ایدئولوژی یکپارچه و واحد نیست و بخشها و شاخه های متعددی از محافظهکاری وجود دارد. از اینرو در بحث از محافظهکاری آگاهی از تنوع مسلکهای آن اهمیتی ضروری مییابد. براساس مباحث فوق ما در این پژوهش موارد زیر را به عنوان اصول محافظه کاری در نظر گرفته و بر آن مبنا گویه‌های اولیه خود را تعیین می‌کنیم:
۱- افراد با این گرایش (محافظهکاری) در دانش، توانایی و کنشهایشان محدود میشوند. بنابراین عقلانیت هرگز نمیتواند پایهی انحصاری برای افراد و زندگی اجتماعی آنان فراهم سازد
(Van Hecke, 2008: 305). از نظر محافظهکاران؛ عقل، خود اسیر و پیرو شهوات آدمی است. انگیزه‌ی اصلی کنشهای آدمی را باید در امیال و ترس و عادات انسان جست، نه در حسابگری عقلانی. محافظهکاران ملاحظات اجتماعی را بر حقایق محکم و منطق آهنین و مصلحتگرایی را بر اصولگرایی برتری میدهند. به طور کلی به نظر محافظهکاران، انسان و جامعهی انسانی ناگهان به کمال نمیرسند و به یکباره پیشرفت نمیکنند، یعنی تعلیم و تربیت و قانونگذاری و تصمیمگیری عقلانی موجب کمال آدمی و جامعه را فراهم نمیآورد و جای سنت و درایت گذشتگان را نمیگیرد. به گفته‌ی ادموند برک «جامعه محصول قرارداد مردگان و زندگان و آیندگان است» (مطهرنیا، ۱۳۸۳: ۶۳).
۲- محافظهکاری خزانهای است در حمایت از سنت. از آنجا که سنت منعکسکنندهی خِرد انباشته شده از گذشته است، میبایست به نفع نسل حاضر و آینده حفظ شود. از این جهت گاهی اهمیت سنت از طریق مباحث مذهبی و دینی با ارجاع به خدا بیان میشود. عباراتی چون؛ جهان، جامعه و نهادهایش مخلوق خدا هستند، حاکی از گرایشات محافظهکارانه است (Van Hecke, 2008: 305). بنابراین میان محافظهکاران و مذهب پیوندی نزدیک وجود دارد. بنابراین عقل محدود آدمی نمیتواند نیازهای انسان را دریابد یا آنها را برآورده سازد (مطهرنیا، ۱۳۸۳: ۶۳).
۳- محافظهکاران جامعه را به عنوان یک کل ارگانیک در نظر میگیرند. این اجتماع مقدم بر افراد است. در محافظهکاری، به رغم گرایش محافظهکاران متأخر به اصول اقتصاد و بازار آزاد؛ نگرشی پدرسالارانه به جامعه وجود دارد. از نظر محافظهکاران، جامعه بیش از جمع عددی افراد، کلیتی متضمن وابستگیها و مسئولیتهای متقابل است. از اینرو جامعه و دولت اغلب به خانواده تشبیه میشوند به همین دلیل، حکام باید نقش پدر جامعه را ایفا کنند. به طور کلی محافظهکاران به شیوهی خاص خود از ضرورت ترجیح منافع کل ملت بر منافع طبقاتی دفاع کردهاند و به همین جهت میان محافظهکاری و ناسیونالیسم نیز رابطهای نزدیک وجود داشته است (مطهرنیا، ۱۳۸۳: ۶۵).
از نظر آنان، طبیعت انسان برای حرکت در جهت صحیح، به قربانی کردن درجهای از آزادی- به نام قانون و نظم در جامعه- نیاز دارد. نکته مهم در اینجا نقش دولت است. از نظر محافظهکاران مردم عملا یکسان نیستند و نابرابری در ذات همه چیز است. بنابراین دولت نباید مخالف جهت طبیعت حرکت کند. در این بینش افراد، خواهان اقتدار هستند، چراکه اقتدار بنیاد ثبات، انسجام اجتماعی و منعکسکنندهی ماهیت سلسله مراتبی جامعه و نهادهای آن است (Van Hecke, 2008: 305).
۴- از سوی دیگر، مالکیت به عنوان سنگ بنای قانون در نظر گرفته شده است که امنیت و نظم را در جامعه ارائه میدهد و اقتدار مالی شهروندان را تضمین میکند. محافظهکاران برخلاف لیبرالها که مالکیت را بر اساس مفاهیمی چون حقوق طبیعی توجیه میکنند، نیازی به توجیه آن نمیبینند؛ یعنی بدیهی و تردیدناپذیر تلقی میشود. محافظهکاران همچنین همه اشکال مالکیت را بیچون و چرا می‌پذیرند (Van Hecke, 2008: 305).
۵- باور به نابرابری و چنین ارزشهای مشتق شدهای چون؛ اقتدار، سلسله مراتب، مالکیت خصوصی (Van Hecke, 2008: 305) و نگرش پدرسالارانه به دولت (آنها دولت را ادامه خانواده و سلطهی آن را از نوع سلطه پدری تلقی میکنند) از مشخصه های اصلی گرایش محافظهکاری است (بشیریه، ۱۳۸۲: ۱۲۳). محافظهکاران بر قدرت و اقتدار سیاسی فراگیر دولت تأکید دارند؛ چراکه مردم به یک اندازه خردمند نیستند و نیاز است که برخی دیگران را هدایت کنند؛ لذا دموکراسی نه تنها مطلوب نیست، بلکه ناممکن است (مطهرنیا، ۱۳۸۳: ۶۵).
از دیدگاه محافظهکاران انسانها طبعا از حیث توانایی و استعداد با هم تفاوت دارند؛ بنابراین نابرابری اجتماعی و اقتصادی پدیدهای است طبیعی و هر کوششی برای ایجاد برابری مصنوعی در جامعه به استبداد میانجامد. پیامدهای اعتقاد به نابرابری اجتماعی عبارتند از:
تقسیم جامعه به نخبگان و توده های مردم؛
ضرورت پذیرش سلسله مراتب آمریت و رهبری؛
فقدان اعتماد به توانایی عقلی، صلاحیت اخلاقی عامه و کفایت سیاسی مردم؛
تأکید بر مذهب برای ایجاد انضباط اجتماعی در نظام سلسله مراتبی؛
تأکید بر زندگی پیچیدهی اسرارآمیز و انداموارگونهی زندگی آدمی (مطهرنیا، ۱۳۸۳: ۶۵).
با توجیه نابرابری اجتماعی، طبعا نهاد مالکیت نیز همچون پدیدهای طبیعی توجیه میشود.
به طور کلی تعاریف نظری فوق حاکی از آن است که گرایش محافظهکاری در مولفه های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی دارای ابعاد مختلفی است. اماآنچه در پژوهش حاضر اهمیت اساسی دارد مولفه سیاسی گرایش محافظهکاری است. با این وجود به دلیل نزدیکی بسیار مولفه های اجتماعی با مولفه سیاسی در انجام مصاحبههای نیمه ساختیافته، مولفه های اجتماعی را نیز از نظر دور نداشتیم.
بنابراین با توجه به مباحث فوق، تعریف نظری محافظهکاری سیاسی در این پژوهش عبارت است از: افرادی که از نظر سیاسی مخالف در هم ریختن نظم مستقر و رفتارهای رادیکال و تند هستند. از اینرو پذیرش سلسله مراتب و مقاومت در برابر تغییرات از مشخصه های اصلی مولفه سیاسی گرایش محافظهکاری است.
از نظر اجتماعی نیز محافظهکاران انسان را فاقد عقلانیت لازم برای رفع نیازهای خود میدانند. بنابراین در نزد آنان سنت و اصول مذهبی اهمیت بسزایی مییابد. همچنین به رعایت قوانین و نظم، بیش از حفظ آزادیهای فردی و اجتماعی اهمیت میدهند. از نظر اقتصادی نیز مخالف هرگونه تغییرات و نوآوری هستند.
ب: تعریف عملیاتی محافظهکاری سیاسی
بطور کلی مقصود از گرایش سیاسی محافظهکار افرادی است که وجه مشخصه آنها از نظر گرایش به مسائل سیاسی؛ حفظ وضع موجود است. از نظر اجتماعی، حفظ سنتها و تأکید بر اقتدار مذهب و از نظر اقتصادی، مخالفت با هرگونه تغییر و نوآوری در عرصه های مختلف. روشن است که محافظهکاران جایگاه مشابهی بر روی طیف محافظهکاری نخواهند داشت. بنابراین اهمیت پژوهش حاضر نیز در شناخت گرایشها و تنوعهای درون هریک از این گرایشهاست. از اینرو از طریق مصاحبه نیمهساختیافته به شناسایی تنوع گرایشهای سیاسی افراد درون طیف محافظهکاری و شاخصهای مطلوب جهت تهیه پرسشنامه پرداختیم. لازم به یادآوری است که هدف پژوهش حاضر شناخت گرایشهای سیاسی افراد است.
بنابراین در ابتدا به منظور عملیاتی کردن محافظهکاری سیاسی دو معرف پذیرش سلسله مراتب و مقاومت در برابر تغییرات را - با توجه به مبانی نظری و تئوریهای موجود- برگزیدیم. در واقع منظور از پذیرش سلسله مراتب، اعتقاد به اقتدار دولتی و پذیرش عقاید مبتنی بر کهتری و مهتری نظیر برتری نخبگان و سیاستمداران و پیروی تودههاست. مقاومت در برابر تغییرات نیز به معنای پای‌بندی به سنتها و پذیرش تمامی شرایط موجود، بدون کم و کاستی و بدون اعمال تغییرات جدی است.
از اینرو در مصاحبهی نیمهساختیافته از معرفهای مذکور بهره بردیم. نتایج حاصل از مصاحبه حاکی از آن بود که به طور کلی در بحث از محافظهکاران میبایست به تفکیک میان نظام و دولت پرداخت، در حالیکه محافظهکاران در رابطه با نظام تمامی سلسله مراتبها را میپذیرند، اما در مورد دولت چنین نیست. آنها کلیت نظام را پذیرفته و به شکل مطلق به آن باور داشته اما در رابطه با دولتهای مختلف نظرات متفاوتی دارند.
آنان اسلام را برنامهای جامع و عملی برای اداره جامعه میدانند و به طور کلی به جامعیت دین در اداره جامعه معتقدند.
نکته دیگر اعتقاد محافظهکاران بر وجود دشمن خارجی و توطئههای آن در کشور است. محافظه‌کاران بیشتر مشکلات موجود در جامعه را ناشی از توطئه بیگانگان و کارشکنیهای آنان می‌دانند.
برای ساخت شاخصها در ابتدا معرفهای مربوط به مولفه سیاسی گرایش محافظهکاری را که دارای اعتبار صوری بودند- با بهرهگیری از تعاریف عملیاتی انجام شده- برگزیدیم. از اینرو سوالاتی را که همبستگی مناسبی با یکدیگر داشتند انتخاب کرده و از ترکیب آنها مولفه ذیل ساخته شد. این مولفه عبارت است از:
اعتقاد به جامعیت دین به منظور اداره جامعه و اقتدار نظام جمهوری اسلامی
اعتقاد به توطئه خارجی و کارشکنی آنها در مسائل جامعه
جدول (۳-۳): معرف، سطح اندازه گیری، دامنه تغییر و حداکثر امتیاز مولفه اعتقاد به جامعیت دین و
توطئه خارجی